Historija Bosne Balkana i Bosnjaka

Historija drzava i naroda Balkana, povijesne teme, kontroverze pregled historije Srba, Hrvata, Bosnjaka analiza primarnih izvora franacki anali, de administrando imperio, Nestor ljetopis popa dukljanina povelje vladara i velmoza srednjovjekovna crkva bosanska Balkan history: wars. cultures history of Serbia Bosnia Croatia… historical topics

Spiro Kulisic: Etnogeneza Crnogoraca


Spiro Kulisic

O ETNOGENEZI CRNOGORACA

O nekim proucavanjima etnogeneze crnogorskog naroda

* Sta kazu istorijski izvori
* O “srpskim” plemenima prije drzave Nemanjica
* O novom formiranju plemena
* Zavrsna razmatranja

Nasa starija, gradjanska nauka vecinom je smatrala Crnogorce Srbima, sto je osobito bilo izrazeno u srpskoj istoriografiji, etnologiji i antropogeografiji. I poneki hrvatski istoricar oznacio je stare Dukljane Srbima (F. Sisic), dok su neki pokusavali Dukljane, spomenuti u vizantijskim izvorima XI vijeka, odrediti kao Hrvate (Lj. Hauptman). A u stvari, u vizantijskim izvorima XI vijeka Dukljani su iskazani kao zaseban etnos, jasno odvojen i od Hrvata i od Srba. I kasniji podaci o crnogorskim plemenima, koje sadrze dubrovacki i kotorski izvori XIV-XVI vijeka, ne oznacavaju stanovnistvo Crne Gore ni kao srpsko ni kao hrvatsko. Isto se moze pratiti i u turskim izvorima koje su objavili i obradili nasi istoricari (B. Djurdjev, H. Sabanovic, N. Filipovic).

I u starijim etnoloskim i antropogeografskim djelima Crnogorci su obicno oznacavani kao Srbi. Jovan Erdeljanovic, koji je kao skolovan etnolog sistematski proucavao crnogorska plemena i etnicke probleme u Crnoj Gori, dosljedno je Crnogorce iskazivao kao Srbe. U svom radu Etnicko srodstvo Bokelja i Crnogoraca f1 Erdeljanovic je zakljucio da Bokelji sa Crnogorcima cine jednu cjelinu i da “spadaju u istu etnicku grupu srpskoga naroda”. Prema tome, Crnogorci bi predstavljali samo jednu etnicku grupu srpskoga naroda. U jednom sintetickom radu Erdeljanovic je Crnogorce iskazao kao dinarske Srbe,f2 a u jednom filoloskom radu kao Stare Srbe Zecane.f3 I u svojim monografijama o pojedinim crnogorskim plemenima, kao i Cvijic,f4 Crnogorce je takodje dosljedno iskazivao kao Srbe, a crnogorska plemena kao srpska. Medjutim, u svom radu o Kucima zapao je u neposrednu kontradikciju kada je ustanovio da albanski Kuci zovu “Srbina”, zapravo Crnogorca, Skja, Skja i “nikako drukce”. A kako je utvrdio lingvista Petar Skok, albanska rijec shqa, pl. shqe, u znacenju Sloven, potice od vulgarno-latinskog sclavus iz balkanskog latiniteta. U studiji Postanak plemena Pipera Erdeljanovic navodi ugovor sa Mlecanima iz 1455. godine, u kojem stanovnistvo Gornje Zete, sela i plemena potpisanih u tom ugovoru, trazi od Mlecana da im svestenstvo bude pravoslavno. A na pocetku XVII vijeka, kako dalje navodi Erdeljanovic, u poznatom opisu skadarskog sandzaka Marijan Bolica spominje Pipere kao pleme “srpske” ili “grcke” vjere, dakle pravoslavne. Osim toga, kaze Erdeljanovic, Bolicino oznacavanje vjere kao “srpske” ili “grcke” daje oslonca da se tadasnji Piperi oznace kao Srbi.f5 A u stvari, navedeni podatak tek posredno “daje oslonca” za pretpostavku, jer se samom vjerskom pripadnoscu, kako je i Erdeljanovicu bilo dobro poznato, ne moze odredjivati narodnost, etnicka pripadnost.

U slicne pretpostavke, sa istim protivrjecnostima, upustao se i Milan Suflaj (Sufflay), koji je u svom radu Srbi i Arbanasi, veoma ograniceno i metodoloski slabo, pretezno razmatrao etnicke odnose izmedju Crnogoraca i Albanaca. Kao tipican odnos crnogorsko-albanske simbioze Suflaj navodi primjer plemena Kuci, za koje se 1610. godine veli da mu je “polovica pravoslavna, a polovica latinska” (questi Dalmatini et Cucci la meta di quali e scismatica e l'altra latina), a godine 1614. zabiljezeno je “Chuzzi Albanesi del rito romano”. Danas je to pleme srpsko, zakljucuje na kraju Suflaj, iako malo dalje i sam primjecuje kako su vec Resetar i Jagic pokazali da su od XII pa do preko XVI vijeka, od Drave pa sve do Zete, postojali siroki pojasevi u kojima nije bilo u obicaju ni hrvatsko ni srpsko ime, vec opsti etnicki naziv “slovenski”.f6

I kada se, barem donekle, sumiraju dosadasnja istrazivanja, kao istoriografska i arheoloska, i osobito etnoloska i jezicka, sve izrazitije namece se zakljucak da je etnicku osnovu crnogorskog naroda sacinjavao veoma stari sloj slovenskog stanovnistva, jos od vremena doseljavanja. Ovo staro slovensko stanovnistvo, kao sto je bilo i u drugih juznoslovenskih naroda, postepeno je asimilovalo ostatke zatecenog starinackog stanovnistva svoje teritorije, od kojega je ujedno naslijedilo izvjesne uticaje u nacinu zivota, u fizickom tipu, u jeziku i kulturi. Kada se podrobnije razmotre rezultati starijih i savremenih istrazivanja u Crnoj Gori, postaje sve jasnije da crnogorski narod predstavlja poseban etnos, razlicit donekle od drugih juznoslovenskih naroda, naravno, uz brojne srodnosti sa njima. Ove osobenosti crnogorskog naroda mogu se pratiti u fizickom tipu, u jeziku, u tradicionalnoj kulturi, osobito u starijoj drustvnoj organizaciji i u nizu specificnih obicaja, drustvenih i vjerskih, na koje je jos Vuk Karadzic ukazivao, a zatim i niz drugih istrazivaca.

U daljem formiranju crnogorskog etnosa odlucujucu ulogu imali su brojni doseljenici u vrijeme turskog perioda, ali vec sada treba naglasiti da je ogromna vecina tih doseljenika bila crnogorskog porijekla i da se u stvari pretezno radilo o lokalnim seobama. A to je znatno olaksavalo izjednacavanje stanovnistva u pojedinim plemenima, pri cemu su crnogorski starosjedioci u svakom plemenu najcesce asimilovali doseljenike, koji su obicno primili i slavu starinackih bratstava. Stoga i pored izvjesnih nijansi u pojedinim plemenskim govorima, u cjelini se obrazovao poseban zetski dijalekat, sa kojim se podudara i niz drugih socijalnih i kulturnih elemenata sto karakterisu crnogorski narod. U dosadasnjim antropoloskim, etnoloskim, jezickim i drugim ispitivanjima ove osobenosti vec su utvrdjene u zivotu i kulturi crnogorskog naroda. Zadatak je savremene nauke da ih istorijski objasni i sinteticki obradi, kako bi se dobila potpunija slika o etnickoj strukturi crnogorskog naroda i svih njegovih osobenosti. Moja je namjera bila jedino da kriticki prikazem rezultate i metodologiju nekih istrazivanja i da ih bar donekle upotpunim i na osnovi mojih dosadasnjih proucavanja ovih problema.

Sta kazu istorijski izvori

Prije svega moze se primijetiti da najstariji izvori ne sadrze takve podatke iz kojih bi se mogli sagledati objektivni kriteriji za odredjivanje etnickog karaktera i etnicke pripadnosti pojedinih grupa stanovnistva ili cijelih naroda, jer oni obicno navode samo gola etnicka imena. A ovo je i dalo mogucnost za razlicita, pa i sasvim subjektivisticka tumacenja pojedinih podataka. Priliku za razna nagadjanja pruzili su vec podaci prvog izvora De administrando imperio (O upravljanju drzavom) Konstantina Porfirogenita (X vijek), gdje se u glavi 32, medju oblastima koje je Heraklije dao Srbima ne spominje Duklja. Neki naucnici iz toga zakljucuju da Porfirogenit nije raspolagao nikakvom tradicijom da je Duklja bila srpska oblast.f7 Poslije vise od sto godina, u posljednjoj cetvrtini XI vijeka, vizantijski pisac Jovan Skilica pise kako su vodje bugarskog ustanka pozvale u pomoc “Mihajla tadasnjeg vladara spomenutih Hrvata, koji je stolovao u Kotoru i Papratni i imao mnogo zemlje pod sobom”. Ovaj im je poslao svoga sina Bodina zajedno sa savjetnikom Petrilom, ali kako je ustanak na kraju bio ugusen, Vizantinci zarobise Bodina zajedno sa “onim koji bijase kod Hrvata prvi do Petrila”.f8 Iz toga sto Skilica ujedno navodi kako “narod Srba, koje takodje zovu i Hrvatima, izidje da pokori Bugare” – neki su naucnici zakljucili da je Skilici naziv Hrvati u stvari sinonim za Srbe.f9 Ne prihvatajuci ovo objasnjenje, Ljudmil Hauptman pretpostavlja da su “u Mihajlovoj drzavi dvjema historijskim pokrajinama odgovarala i dva vodeca plemena, t.j. u Raskoj Srbi, a u Duklji Hrvati”. Svoju pretpostavku Hauptman zasniva i na kazivanju Nikifora Brijenija, zeta i saradnika Aleksija Komnena, sina vojskovodje koji je prodro u Mihajlovu Duklju. Brijenije, naime saopstava:

I “Hrvati i Dukljani, opet odmetnuvsi se (1073. god.), pustosahu citav Ilirik” (Dracki temat, po Sisicu).

II “Kad Hrvati i Dukljani pustosahu Ilirik”, Brijenijev otac skupi vojsku po naredjenju cara Mihajla VII, te je povede “na Dukljane i Hrvate”.

Hauptman, koji izvorno navodi ova vizantijska saopstenja iz XI vijeka, pretpostavlja da se radi o pleonazmu i smatra da Brijenije “oznacuje iste ljude jedanput geografski, drugi put plemenski, ili drugim rijecima, da su Dukljani zapravo Hrvati”.f10

Odbacujuci, sasvim opravdano, ovakvo Hauptmanovo tumacenje navedenih izvora, Relja Novakovic primjecuje da je to “zaista krupno i slozeno pitanje, pa je tesko reci da li je Hauptman ovde u pravu ili ne, ali je svakako neprihvatljivo njegovo tumacenje kazivanja Nikifora Brijenija…”f11 Pozivajuci se na iste vizantijske izvore i Ferdo Sisic ocjenjuje kao sasvim prirodno sto hrvatsko ime “dolazi do izrazaja i u Ljetopisu Popa Dukljanina (odnosno u njegovu izvoru), kao domacega pisca. I upravo cinjenica, sto je u Gornjoj Dalmaciji (barem u XI i XII veku) bilo ljudi hrvatskog imena, objasnjava izricaj Crvena Hrvatska (Croatia Rubea)”. Ali, to ne znaci, kako dalje zakljucuje Sisic, da je Crvena Hrvatska bila “sastavna cest drzave hrvatske, pa cak ni to da se ovde radi o etnickim Hrvatima u onom smislu kao u Hrvatskoj, gde je to ime bilo ne samo nacionalno nego i politicko (drzavno). To znaci samo toliko da je medju Srbima Dukljanima bila izvjesna skupina naroda, koja se zvala Hrvati…”f12 Petar Skok naziv predjela Crmnica – Crvnica, upravo “crvena zemlja”, objasnjava kao “crnogorski kraj koji se lat. zove Croatia rubea u Dukljaninovoj Kronici”.f13

Ako, medjutim, prihvatimo navedeno Sisicevo objasnjenje kao mogucno i vjerovatno, ipak se mora primijetiti da je Sisic, bez ikakvog oslonca u vizantijskim izvorima X i XI vijeka, Dukljane toga vremena oznacio kao Srbe. Pa i u kasnijim titulama srpskih vladara dosljedno se razlikuje pomorska zemlja od srpske zemlje (Raske), a u vrijeme Stefana Prvovjencanog i njegovog sina Stefana Radoslava, kralj se iskazivao kao vladar cijele Srbije i Duklje.f14

Izricite podatke da su Duklju naselili Srbi Konstantin Porfirogenit ne donosi, konstatuje i Jovan Kovacevic, koji uzima u obzir tu mogucnost da je Porfirogenit, u nastojanju da izbjegne ponavljanje, “ovu konstataciju za Duklju ispustio, ali bi to bilo domisljanje koje ne prelazi vrijednost pretpostavke”, kako uvidja i sam Kovacevic.f15 On dalje navodi kazivanje Skilice Kedrina (1073. god.) da je “narod Srbi, koji takodje zovu i Hrvatima”, pokorio Bugarsku, cime pokazuje da ne razlikuje Srbe od Hrvata. Skilicin podatak da su Vizantinci “uhvatili onog koji je kod Hrvata poslije Petrila po redu” u vezi je sa izjednacavanjem Srba i Hrvata, te se ne moze tumaciti kao da je Petrilo bio vodja nastanjenih Hrvata u Duklji, zakljucuje Kovacevic. I Skilicin glosator, episkop devolski Mihajlo (oko 1118. god.), kako dalje navodi Kovacevic, drzeci se djela Skilice – Kedrina koje komentarise, – izjednacava Srbe i Hrvate na taj nacin to navodi da je kralj Mihajlo, “Tadasnji vladar ovih koji su se zvali Hrvati”, stolovao u Kotoru i u Papratni.f16

Po tome sto su neki vizantijski izvori izjednacavali Srbe i Hrvate, Kovacevic iskljucuje mogucnost da su Hrvati zivjeli u Duklji, iz cega bi zatim implicite slijedilo da su to bili Srbi, u vizantijskim izvorima oznaceni kao Hrvati. Ali, u svemu tome ipak je bitno da ovi izvori dosljedno u Duklji razlikuju Hrvate i Dukljane, pa ako bi pod Hrvatima trebalo podrazumijevati Srbe, kako to nastoji Kovacevic, i u tom slucaju ispada sasvim jasno da Dukljani nisu Srbi, kao sto po izvorima nijesu bili ni Hrvati. A zatim, nije nimalo jasno zasto bi vizantijski izvori uporno i dosljedno Srbe u Duklji oznacavali kao Hrvate, pa stoga ostaje jedino prihvatljivo navedeno Sisicevo objasnjenje. Medjutim, u kazivanju Nicifora Brijenija (1073. god.) da su se “Hrvati i Dukljani odmetnuli i pustosili citav Ilirik”, Kovacevic nalazi Hrvate (ne Srbe), s tim sto se, po njegovom misljenju, jedino moze razumjeti da su Hrvati pod kraljem Petrom Kresimirom ucestvovali u ovim borbama, a ne da su pomenuti Hrvati stanovali u Duklji.f17 U stvari, navedeni izvor nicim ne ukazuje na Hrvate pod Petrom Kresimirom ni na njegovo vojevanje, vec ponovo i dosljedno navodi zajedno Hrvate i Dukljane, koji su, kako misli Sisic, pustosili Dracki temat.f18

Kako dalje navodi Kovacevic, treci vizantijski izvor Istorija Nikite Honijata (umro poslije 1210), opisujuci Nemanjina osvajanja, kaze: “… poce osvajati Hrvatsku i sebi prisvajati vlast nad Kotorom”. Isto mjesto, kaze Kovacevic, ima i hronicar XIII – XIV vijeka Teodor Skutariota, pa iz biljeske oba pisca, istice Kovacevic, treba razumjeti ono sto kazu – da je Nemanja poceo da osvaja Hrvatsku i da sebi osigurava vlast nad Kotorom, a ne da je Kotor u Hrvatskoj, tj. da se Duklja nazivala Hrvatskom.f19 Svi navedeni podaci iz vizantijskih izvora, od Skilice do Honijata, kako na kraju zakljucuje Kovacevic, nemaju izricite podatke o Crvenoj Hrvatskoj kao Barski rodoslov. Nasuprot tome, Teodosije, kada govori o Stevanu Prvovjencanom, izricito kaze da on “vladase svim srpskim zemljama koje se zovu: Dioklitija, Dalmacija, Travunija, priblizujuci se na istoku Iliriji, a na zapadu pripadajuci rimskoj oblasti”.f20 Medjutim, treba naglastiti da navedena formulacija ukazuje na politicku vlast, a ne otkriva etnicke strukture. Osim toga, ona se odnosi na kasniji period, jer je Stevan Prvovjencani vladao od 1196. do 1228. godine. Pa i u njegovo vrijeme kralj je oznacavan kao vladar cijele Srbije i Duklje, koju izvori stalno navode kao zasebnu oblast.f21

Treci vizantijski pisac Nikola Akominat (1150-1210), kako pise Sisic, govoreci o Stefanu Nemanji i njegovu djelovanju izmedju 1160. i 1173. god., kaze za nj: “Ne znajuci pravu meru, poce osvajati Hrvatsku i sebi prisvajati vlast nad Kotorom”. Kako izvor direktno povezuje Hrvatsku sa gradom Kotorom, Sisic zakljucuje da sva tri odlicna i obrazovana vizantijska pisca poznaju hrvatsko ime u Gornjoj Dalmaciji, “verovatno bas u Duklji”. A i sam Kovacevic, doduse samo u napomeni, takodje primjecuje da “jedino osnovanu formulaciju cijelog problema i njegovu analizu daje Sisic”, ali je, na zalost, nigdje ne navodi.f22

Kovacevic dalje navodi sva ona mjesta iz Barskog rodoslova (Ljetopis Popa Dukljanina) gdje se Gornja Dalmacija, Prevalis i Crvena Hrvatska izjednacuju, uz primjedbu da ima geografskog neslaganja izmedju glave IX i glave XXVII, koje se vjerovatno odnose na dogadjaje iz IX vijeka.f23 Dukljanin u IX glavi svog Ljetopisa jasno odvaja Srbiju, u slivu rijeka koje se ulijevaju u Dunav, od Primorja cije rijeke teku prema moru (secundum cursum aquarum, quae a montanis fluunt et intrant in mare contra meridianam plagam, Maritima vocavit; aquas vero, quae a montanis fluunt contra septentrionalem plagam et intrant in magnum flumen Donavi, vocavit Sumbra. Kod Orbinija – Surbia).f24 Ljetopis navodi i to da su ucesnici sabora kralja Svetopeleka govorili “koliko latinskim toliko i slovenskim jezikom” (omnes congregati, tam latina, quam et sclavonica lingua, qui loquebantur).f25 Ljetopis nam ujedno daje i podatak o etnickom imenu “Slovena” u Duklji, koje povezuje sa imenom Gota, kako su “vizantijskki pisci uzeli identifikovati Gete (odnosno per consequens Gote)”, kako primjecuje Sisic.f26 A pokusaj da se i ovaj Dukljaninov termin “Sloveni” objasni etnicki kao “Srbi” nema nikakvog osnova, jer vec i po Konstantinu Porfirogenitu, pripadali su Hrvati, Srbi, Dukljani “Slavinijama”, a u XI vijeku, u papskim listinama, u donjoitalijanskim hronikama i u izvjestajima o prvom krstaskom ratu vladar dukljanskog primorja naziva se Sclavorum rex.f27 Stoga nije nimalo jasno po cemu Kovacevic zakljucuje da su Srbi naseljavali teritoriju poznije dukljanske drzave, kad i sam ranije istice kako “Izriciti podatak da su Duklju naselili Srbi, Konstantin Porfirogenit ne donosi”,f28 kao sto ga u stvari ne daje ni jedan drugi izvor.

Vec Sam spomenuo Erdeljanovicevu primjedbu da su kucki Albanci Crnogoraca zvali Skja, Skja – u znacenju Sloven, izvedeno od lat. Sclavus. Navodeci zatim neke slovenske rijeci koje su albanski Kuci primili od starog slovenskog stanovnistva (brek, ljuk, mogila, ograja), Erdeljanovic je zakljucio da su “preci kuckih Arbanasa morali najprije doci u dodir sa plemenima drukcijeg slovenskog govora i drukcijeg imena… A ta su plemena mogla biti od onih Slovena koji su pre Srba prodrli na Balkan pa i u zetske krajeve”f29 (moje podvlacenje).

Kotorski gradski statuti XIV vijeka, kako i Suflaj primjecuje, tacno razlikuju sjevernije Hrvate od Slovena (Sclavi), koji izmijesani sa Vlasima i Albancima stanuju u blizini grada.f30 Ukazujuci dalje na cakavske elemente u albanskom jeziku, koji poticu iz cakavskih primorskih govora, Suflaj zakljucuje da je “u mjesovitoj slovenskoj dukljanskoj zoni, pod srpskom politickom vlascu, bilo elemenata jednakih onima sjevernije hrvatske sfere”.f31 I jirecek je zakljucio da su stanovnici Duklje bili “jako izmijesani, sa mnogim ostacima starijeg stanovnistva, Arbanasa i Romana, medju novim slovenskim naseljem”f32 (moje podvlacenje). Prema svemu tome, na osnovi podataka koje nam pruzaju istorijski izvori, moze se zakljuciti da su u Duklji XI i XII vijeka, pored jedne skupine Hrvata, glavnu etnicku masu sacinjavali Dukljani, zapravo stariji sloj slovenskog stanovnistva, izmijesan sa ostacima manje ili vise poromanjenih balkanskih starinaca.

Izvjesne podatke, izravne i posredne, o etnickom sastavu srednjovjekovnog stanovnistva Crne Gore u cjelini pruzaju i kotorski izvori od 1326. do 1526. godine, koje je obradio Risto Kovijanic. Zanimljivo je da se u tim izvorima spominju samo cetiri katuna: katun Kalodjurdja Crnojeva 1331. godine, katun Ceklica 1431. godine, sa katunarom Pavlom Milijevicem-Marojevicem i stocarom Radoslavom Ikovicem, cija su bratstva poznata kao starosjedilacka, zatim katun Balocana u Komanima 1431. godine, sa stocarom Radojkom Budeticem, i katun Malonsica u Zagarcu 1526. godine, odakle se kazuje Petar Boskovic. Po imenima i prezimenima njihovih stanovnika Kovijanic opravdano ocjenjuje da u to vrijeme nijedan od navedenih katuna nije bio vlaski (romanski), ali neka imena ipak ukazuju na raniju balkansko-slovensku simbiozu (Kalodjurdja, Balocan, Malonsi). Kovijanic pretpostavlja da je bilo znatno vise katuna koji se u kotorskim izvorima ne spominju, jer se stanovnici kazuju “iz seoskih naselja i plemena, a ne iz naselja katunskih”. A iz toga, sa mnogo razloga, on ujedno zakljucuje da crnogorska plemena Katunske nahije “nijesu izrasla iz katuna, nego iz seoskih naselja”,f33 u stvari iz bratstava koja su u tim selima zivjela.

Ni katun Bostur na Lovcenu, nesumnjivo starobalkanskog porijekla, po misljenju Kovijanica, nije vise bio vlaski u prvoj polovini XIV vijeka.f34 Medjutim i ovdje, kao i u nekim drugim naseljima, imena njihovih stanovnika veoma jasno otkrivaju izmijesanost starobalkanskog i slovenskog zivlja. Tako se u navedenom katunu, pored Bogoja spominju i stocari vlaskog porijekla Gostisa i Dimitrije, sinovi Bardonje.f35 Zanimljivo je da se u ovim izvorima, pored starjesine katuna, posebno navode i stocari. Medju stanovnicima malog lovcenskog sela Zanjeva Dola spominju se 1326. godine Gin (Djino) i Pavle Grupsici. Ime Bardonje i Gina ukazuje na vlasko, odnosno albansko porijeklo, “ali ona su mogla preci, putem zenidbe i mijesanja, u porodicu slavenskog porijekla”, kako pretpostavlja Kovijanic.f36 U svakom slucaju izvori otkrivaju, u prvoj polovini XIV vijeka, jos uvijek sasvim vidnu simbiozu balkanskog i slovenskog stanovnistva u pojedinim naseljima, osobito brdskim, stocarskim.

Kako ocjenjuje Kovijanic, kotorski bi izvori potvrdjivali narodno predanje iz plemena Ceklica o starincima Baculima, koje je zabiljezio Erdeljanovic. Krajem XIV vijeka u jednom dokumentu navodi se Bacel Boanovic, mozda rodonacelnik bratstva, svakako romanskog porijekla, kako misli i Kovijanic.f37 Pored Bacela Boanovica i Kosana Ozrinica, u dokumentu se navodi Kusic Manovic i jos sest lica, svi sa slovenskim prezimenima na “ic”, ali koji se jos uvijek iskazuju kao Vlasi: Nos … Vlaci.f38 Iz svega toga takodje se vidi da se ovo stanovnistvo, krajem XIV vijeka vec poslovljeno, razvilo putem slovensko-romanske simbioze, kako izravno pokazuju neka jos uvijek vlaska imena, kao Bacul, zatim Bacel Boanovic, vjerovatno od Boan, mozda i Petan. U Staroj Crnoj Gori nalaze se zemlje Boanje, Boane, u Bjelopavlicima staro naselje Boan koje Sobajic pogresno objasnjava kao izraz za oznaku idola (bovan, balvan). Ovdje se jos ubrajaju i toponimi Manov do i Manovo zdrijelo u Bajicama, koje je jos Erdeljanovic dovodio u vezu sa trackim imenom Manius, albanskim Mani i sa dalmatsko-romanskim imenom Manno.f39 Spominjuci lokalitete Botun ispod Durmitora i Bovan u Drobnjaku, jezicar Jovo Vukovic istice da svi nazivi sa ovakvim fonetskim i sufiksalno-tvorbenim oblikom mogu biti samo romanizmi, uobliceni u izgovoru poromanjenih starosjedilaca.f40

Na osnovi analize imena Vlaha u srednjovjekovnim izvorima Petar Skok je pretpostavio da su balkanski Vlasi preuzeli slovenski onomasticki sistem, jer u izvorima preovladjuju imena koja pokazuju “ne samo slovenska kompozita, nego i sufikse -an, -oje, -ilo”. Zatim bi slijedila slovenska imena tipa Rad, Braik, Neg, koja su Vlasi oblikovali prema svojim imenima Bun, Bukur, i najzad poneko romansko ime koje se javlja u osnovi prezimena sa nastavkom ic, ovic, kao Bun – Bunisic, Zur – Zurovic.f41 Ovdje ocito spadaju i navedena prezimena Boanovic, Manovic. Skok dalje istice da jedino imena tipa Rad i Radul “dozvoljavaju pouzdan zakljucak da su Vlasi onoga vremena dvojezican narod (bilingues), jer se samo ovako mogu razumjeti ove hibridne pojave”.f42 Medjutim, hibridnost slovensko-vlaskih i vlasko-slovenskih imena u izvorima srednjeg vijeka ujedno ukazuje i na hibridne, mijesane brakove, na zenidbene veze izmedju vlaskog i slovenskog stanovnistva, sto je dosljedno izrazeno i u svadbenim obicajima cjelokupnog naseg dinarskog stanovnistva. Ovi obicaji u stvari predstavljaju veoma stari spoj starobalkanskih (aromunskih ili albanskih) i slovenskih obicaja, sa nizom arhaicnih elemenata, u kojima je balkanska komponenta vrlo izrazita, u mnogome i dominantna.f43 A sve to ukazuje na veoma stari i dugotrajni proces etnicke simbioze i asimilacije na osnovi rodovskih odnosa, cesto na osnovi dualno-rodovske egzogamije i putem egzorilokalnog braka. Pa i slovenska imena koja su Vlasi oblikovali prema svojim imenima (Rad, Braik, Neg), kao i romanska imena koja su Sloveni oblikovali svojim nastavcima, osobito ona od milja (hipokoristika) – najprije su mogla dobijati djeca iz mjesovitih brakova. Na toj osnovi najprirodnije se mogao razvijati i bilingvizam u pojedinim vlasko-slovenskim grupama stanovnistva.

Jos je Jirecek primijetio da su u dubrovackim izvorima neslovenska imena Vlaha sasvim izuzetna, pa navodi svega tri imena, od kojih je jedno tek po formaciji vlasko (Radul).f44 A iz toga se jasno vidi da su hercegovacki Vlasi u XIV i XV vijeku bili vec poslovenjeni, uz poneke ostatke starobalkanskog stanovnistva. Tako se u jednom izvoru iz druge polovine XV vijeka, medju Donjim Vlasima, koji su zivjeli u okolini Ljubinja, Stoca i Bilece, spominju bratstva Burmazi, Goduni, Boljuni, cija imena ocito ukazuju na njihovo prvobitno neslovensko porijeklo (Burmazi – bur mad – vir magnus). Inace, iz veceg broja licnih imena ovih Vlaha vidi se da su vlaska imena veoma rijetka, iz cega Bogumil Hrabak s pravom zakljucuje da su ovi Vlasi rano poslovenjeni.f45 Skok primjecuje da i od Vlaha Cetinske krajine, koji se spominju u izvorima, ni jedan ne nosi rumunsko ime, pa iz toga zakljucuje da su ovi Vlasi vec sasvim poslovenjeni,f46 iako to po nekim vijestima, kako ce se dalje vidjeti, mozemo zakljuciti tek za kraj XVI i za XVII i XVIII vijek, barem za cetinske Vlahe. Ali, u cjelini moze se konstatovati da srazmjerno mali broj romanskih, uopste balkanskih ili balkansko-slovenskih imena u odnosu na slovenska imena, pocev od XIV vijeka, ukazuje na zavrsni proces poslovenjivanja vlaskog stanovnistva u zapadnom dijelu Balkanskog poluostrva, pa prema tome i u Crnoj Gori.

Na osnovi nekoliko podataka iz Dubrovackog arhiva Skok ocjenjuje da je na zemljistu Zabljaka i Stoca “i u obliznjim krajevima u Crnoj Gori, u XV vijeku, postojala posebna oblast koja se zvala Donji Vlasi, Vlachi inferiores. On iz toga dalje zakljucuje da su se negdje morali nalaziti i Gornji Vlasi, koji se ne spominju u izvorima, pa zatim pretpostavlja da se Gornjim Vlasima moze smatrati oblast zvana Stari Vlah. Nije, medjutim, iskljuceno ni to, dodaje na kraju Skok, da se ti Gornji Vlasi imaju traziti u danasnjoj Katunskoj nahiji u Crnoj Gori.f47 Na danasnju Katunsku nahiju, kako je mislio Erdeljanovic, odnosi se nesumnjivo i onaj spomen iz 1435. godine: “catunos Cernagore”, dvaput i “catunni Cernagore”. U tome nas narocito utvrdjuje Bolica koji prvi dio Crne Gore zove imenom Cathoni i u njemu nabraja ona sela i plemena koja i sad spadaju u danasnju Katunsku nahiju. Erdeljanovic je pretpostavio da su jos balkanski starosjedioci mogli ovaj predio nazvati imenom Katuni. Slijedeci Miklosica, opstu rijec katun kod svih balkanskih naroda on je izvodio od rijeci cantone.f48 Medjutim, savremeni lingvisti odbacuju ovu etimologiju i usvajaju Joklovo objasnjenje rijeci katun prema alb. katund-i, u znacenju “Gebiet, Dorf, Stadt”.f49 Kako zakljucuje savremeni albanolog Idriz Ajeti, osnova rijeci katun potice od albanskog tun/d/, sa prvobitnim znacenjem: “kretanje koje, kada se ima u vidu karakter nesedentarnog stocarstva, nalazi svoje puno opravdanje”.f50 A Jovan Erdeljanovic primjecuje kako su po cijeloj Katunskoj nahiji u narodu ocuvane brojne uspomene i tragovi od katunovanja negdasnjih Vlaha i starih Zecana.f51 U srednjovjekovnim izvorima rijec katun pretezno je oznacavala stocarsko naselje, a zatim i takva naselja cije se stanovnistvo, na primjer u Pastrovicima, bavilo i vocarstvom i povrtarstvom.f52

U kotorskim izvorima naziv Vlah ima dosljedno etnicko znacenje, jer se uvijek pise velikim slovom (Nos Vlaci, cum Vlachis, dictorum Vlacorum), kao i etnicki nazivi Turci (Quod si Turci) ili Sloven – Schiavo (capo Thomasio Schiavo).f53 U jednom dokumentu iz 1436. godine navodi se “slovenski pisar” u primorju Kalodjurdje (Stephano Caloiurgii canzelario sclavo).f54 I kada se u jednom dokumentu iz 1526. godine navodi vjerska pripadnost nekog Petra Boskovica iz Zete, kaze se samo da je turski podanik i da je druge vjere, ne katolicke. Petar Boschovich de Zenta… Qui est subditus de Turci et de aliena fide, non catolicha).f55 Tek 1614. godine, kako navodi i Kovijanic, Bolica je zapisao da Grahovo ima 90 kuca, i to 20 turskih, dok su ostale “hriscanske srpskog obreda” (de christiani di rito servo).f56 Dakle tek na pocetku XVII vijeka Bolica oznacava vjeroispovijest kao “srpski obred”, sto ne znaci ujedno i srpsku narodnost.f57 Vidjeli smo da se u opisu skadarskog sandzaka Piperi oznacavaju kao pleme “srpske” ili “grcke vjere”, sto i po misljenju Erdeljanovica tek “daje oslonca” za pretpostavku, ali ne dokazuje srpsku narodnost. Pored toga sto se u kotorskim izvorima, koje je obradio Kovijanic, ne spominju ni Srbi ni Hrvati, vec uz Turke i Slovene, najcesce Vlasi, veoma je znacajno da se 1396. godine stanovnici Ceklica sami iskazuju kao “Vlasi”. U tom dokumentu oni izjavljuju: “Nos Nichola Grubsich, Cusich Manovich, Bacel Voanovich. Glava Hosrichnich, Vochotta Tolich, Vithoye Popovich, Petan Priboyevich, Biladin Vladoyevich, Vlaci”.f58

Pitanje je zasto se ovi vec slovenski stanovnici Crne Gore, krajem XIV vijeka, sami iskazuju kao Vlasi. Ima samo jedan odgovor: zato sto su sami sebe tako zvali. Humanista Tubero, u isto vrijeme (1490-1522), veli za bosanske Vlahe da su oni Nomades Illyrici, quos Valachos vulgo di****.f59 Za Tubera je ocito naziv Vlasi narodski, Sto znaci da ih je narod tako zvao, odnosno da su i sami sebe tako nazivali. I Alberto Fortis u svom “Putu po Dalmaciji”, jos krajem XVIII vijeka (1774. god.) pise kako dalmatinski Zagorci sami sebe, svojim jezikom, zovu imenom Vlasi, dok su im naziv Morlaci dali gradski stanovnici Dalmacije. Fortis ovo stanovnistvo bez imalo kolebanja, izricito oznacava kao slovensko, a njegov jezik naziva “ilirskim” i “morlackim”, a na jednom mjestu “bosanskim”. Inace dalmatinske Zagorce Fortis jedino razlikuje kao pripadnike rimske ili grcke crkve.f60 Ovdje, dakle, naziv Vlasi ne oznacava ljude odredjenog zanimanja, srednjovjekovne stocare, kiridzije i vojnike. Zagorci su u Fortisovo vrijeme potpuno nastanjeni, bave se zemljoradnjom, stocarstvom i domacim zanatima (krojackim, loncarskim), “izvanredno uspijevaju u trgovini”, a potkraj XVII vijeka dobro su sluzili i kao grenadiri u mletackoj vojsci.f61 A da se ovo stanovnistvo razvilo u simbiozi sa romanskim zivljem, vidi se iz saopstenja mletackog geografa Domenika Negrija koji kaze da su se Zagorci oko 1500. godine jos uvijek zvali Romani i da su govorili nekim iskvarenim latinskim govorom.f62 Kako smo vidjeli, Skok je vec primijetio da od cetinskih Vlaha, koji se spominju u izvorima, ni jedan ne nosi rumunsko ime. A kako ih Fortis i Lovric krajem XVIII vijeka sasvim opravdano smatraju Slovenima,f63 vidi se da je u vremenu od XVI pa do kraja XVIII vijeka vlasko stanovnistvo Cetinske zupe vec poslovljeno.

U primorskim izvorima Vlasi se spominju “u planinama kod Kotora i Dubrovnika”, posebno u vojsci Nikole Altomanovica i Stevana Crnojevica.f64 Medjutim, sudeci po kotorskim izvorima, poromanjeno brdjansko stanovnistvo Crne Gore bilo je veoma rano poslovljeno, vec u XIV vijeku. A kako smo vidjeli iz analize imena koja se navode u kotorskim izvorima XIV do XVI vijeka, crnogorsko stanovnistvo, koje izvori oznacavaju kao vlasko, ocito se razvilo iz simbioze balkanskog i starog slovenskog stanovnistva. Stoga, i kada se naziv Vlah javlja uz slovenska imena i prezimena, on vise ne oznacava romansku narodnost, vec samo odgovara navedenoj etnickoj formaciji, zbog koje su se ovi brdjanski stanovnici Crne Gore i sami iskazivali kao Vlasi. I toponimi romanskog porijekla u Crnoj Gori pokazuju, prije svega, da je autohtono stanovnistvo ovih krajeva pripadalo krugu dalmatsko-romanskih govora, iz cega se takodje vidi da je slovenska asimilacija ovog stanovnistva otpocela veoma rano, svakako prije mogucnog doseljavanja kasnijih vlaskih i albanskih grupa u ove krajeve. To potvrdjuje i paralelna pojava starih slovenskih toponima i naziva (drezga, gvozd, Crmnica – crvena zemlja, Pjesivci – od ples, “celavost”) koji se javljaju neposredno uz toponime i etnonime balkanskog porijekla.f65 A navedeni proces etnickog formiranja ovog stanovnistva potvrdjuju i tragovi slovensko-romanskog bilingvizma u zetskim govorima.f66

Da je poslovenjivanje romanskog stanovnistva u ovim krajevima, u toku XV i XVI vijeka, uglavnom bilo vec zavrseno, pokazuju i turski izvori ovog vremena. Prema izvorima s kraja XV i XVI vijeka, koje je obradio Hazim Sabanovic, vise vlaskih nahija sa svojim dzematima i primicurima, nalazilo se na prostoru izmedju Drine, Tare, Ibra, sa kadilukom Stari Vlah (od XVI vijeka).f67 U Crnoj Gori, pored nahije Niksic, 1477. godine navodi se i nahija Zeta – Bjelopavlici, sa cetiri dzemata Vlaha, koji su, kako je u nauci vec pretpostavljeno, najvjerovatnije bili katuni. Iste godine nahija Gornja Moraca imala je svega jedan dzemat Vlaha na celu sa vojvodom cije se ime ne navodi. Nahija Donja Moraca sastojala se od dva dzemata Vlaha. Da se vec radilo o slovenskom stanovnistvu, pokazuje i naziv “vojvoda” za starjesinu katuna, sto jos neposrednije potvrdjuju imena vojvoda. Tako se u Pociteljskoj nahiji 1477. godine navodi dzemat vojvode Radivoja, a u nahiji Burmazi, sa neslovenskim imenom, na celu prvog dzemata bio je Obrad, sin Tvrtkov. U nahiji Uskopje, sa gradom Susidom, 1516. godine, na celu prvog dzemata bio je vojvoda Vojin, a na celu drugog knez Nikola, sin Vladislavov.f68 Stoga, i kada je rijec o naseljavanju ovih hercegovackih Vlaha u nekim crnogorskim predjelima, o cemu govore neki nasi istoricari, mora se ponovo naglasiti da je ovo stocarsko stanovnistvo u XV i XVI vijeku bilo vec sasvim poslovenjeno.

Prema analizi Nedima Filipovica, turski defter iz 1455. godine pokazuje da se Vlasi u Sjenici “pretezno bave stocarstvom i da se nalaze u ranijoj fazi prelaska na zemljoradnju”.f69 Po defteru iz 1468/9. godine, vlaska je “grupacija” u Hercegovini brojila 4616 kuca i 998 neozenjenih, a sastojala se “iz patrijarhalnih porodica. Svaka porodica, kuca jeste rentna jedinica”.f70 Medjutim, za razliku od srpskih srednjovjekovnih izvora, iz ovih se podataka ne moze sagledati struktura ovih kuca. Ne vidi se u kolikoj su mjeri zadruzne ili inokosne (otac sa sinovima), ni da li su “patrijarhalne”, kako ih zamislja Filipovic, ili su “bratinske”, bratske zadruge, koje su, prema srpskim srednjovjekovnim izvorima, bile veoma brojne u katunima Srbije, gdje su predstavljale glavni tip zadruge, pored manjeg broja inokosnih kuca. Kako pokazuju srpski izvori, u katunskim je zadruznim kucama starjesina obicno bio jedan od starije brace, i pored zivog oca ili djeda. Uz brata starjesinu navode se njegova braca sa djecom i zetovi, u stvari domazeti.f71

Nije jasan ni podatak da je, pored 4616 kuca, u hercegovackoj vlaskoj grupaciji bilo 998 neozenjenih, jer se ne vidi iz kojeg se razloga oni izdvajaju ni kako se oporezuju. A osim toga, vrlo je tesko zamisliti toliki broj neozenjenih u toj seoskoj sredini, prema poznatom nacinu zivota, obicajima i shvatanjima narodnim u nasoj dinarskoj oblasti.f72 Prema srpskim izvorima, u srednjovjekovnim se katunima ne navodi kategorija neozenjenih, a iz cijele strukture katunskih zadruga vidi se da su braca ozenjena, dok se uz njih cesto navode i domazeti u korelaciji sa svojim surama, odnosno sure sa zetovima.

Zanimljivo je da se u spomenutom defteru (1468/9), “zbog globalnog registriranja, ne spominju veliki dzemati”, iako su oni postojali – kako misli Nedim Filipovic – kao “drustveno-ekonomski oblici organizacije vlaha”.f73 Medjutim, ne vidi se kakva je bila ta organizacija, dok iz deftera skopskog krajista, od 1455. godine, doznajemo da su starjesine, odnosno ratnici vilajeta Niksica dobijali timare. Filipovic pretpostavlja da su u toj grupi od 8 timara mozda svi timarnici bili “vlasi” (po njegovom pisanju). Medju njima Stepan, sin Niksica, i Herak sin Vladice sigurno su “vlasi”, zakljucuje Filipovic,f74 ali mora se naglasiti da su ovi Vlasi vec poslovenjeni , sa vlaskim tragom u formaciji imena Herak, prema Skokovoj analizi vlaskih imena. Filipovic dalje spominje “starjesine stocarsko-katunskih skupina”,f75 ali se pri tome ne vidi kakve su u stvari bile te skupine, kakva je bila njihova skupina i organizacija. Medjutim, u defteru iz 1477. godine moze se i razabrati “proces raspadanja nekih katuna i katunskih zajednica i njihova glad za zemljom”, primjecuje Filipovic.f76 On na jednom mjestu odredjenije objasnjava “katunsku organizaciju” kao “rod”,f77 a iz podataka o jednom dzematu jasno izbija njegova bratska struktura. Tu se, naime, kaze: “Starjesina petog dzemata je Stepan sin Ivana. Dzemat ima, sa starjesinom dzemata, 12 kuca i 3 neozenjena. Medju starjesinama kuca dolaze na celu Stepanov brat Vladislav”.f78 Mislim da se ovo podudara u stvari sa nacinom popisa zadruga u srpskim izvorima i da izrazava bratsku strukturu zadruga u katunima. Ime Vladj, po Skokovoj analizi, otkriva svoju vlasku formaciju, kao sto imena Radul, Milun, zatim ime starjesine Lavenda sin Bogdana i Stanoje sin Lavende,f79 ocito ukazuju na misljenje sa romanskim zivljem. Pri pregledu katunskih grupacija pada u oci, konstatuje Filipovic, da vodece starjesine tih grupacija potjecu zi najvecih katuna ili se starjesinstvom svojih sinova i drugih najblizih srodnika oslanjaju na jedan ili vise krupnih katuna.f80 A zatim on govori o starjesinama “pojedinih znacajnijih grupa katuna koji su sacinjavali bratstvenicke cjeline”.f81 Iz svega ovoga vidi se da su i pod turskom vlascu, u hercegovackim katunima zivjela bratstva, i da je vece bratstvo moglo imati vise katuna, kako su pokazali i dubrovacki izvori (na primjer, 4 katuna Burmaza).

U defteru iz 1477. godine navode se Vlasi Rudina, sa 44 katuna i 1451 kucom, 189 neozenjenih i jednom udovicom. Pa zasto bi se ova udovica zasebno iskazivala kada ona ne bi imala svoju kucu? Zatim se navode Donji Vlasi, pa Vlasi Pive, imenom Banje, Vlasi Komarnice, Drobnjaci koji su toj nahiji dali drugo ime, pa Vlasi nahije Kricka, pored ostalih. A kao manje grupacije Filipovic dalje navodi Vlahe nahije Zeta ili Bjelopavlici sa 4 katuna i 149 kuca, Vlasi nahije Kukanj sa 6 katuna i 178 kuca, Vlasi Zupci sa 1 katunom i 108 kuca, Vlasi nahije Mataruge sa 3 katuna i 68 kuca, Vlasi Gornje Morace sa jednim katunom i 52 kuce, itd.f82 Ovi kao i dalji podaci takodje pokazuju da se crnogorska plemena nijesu razvila iz feudalnih nahija na onaj nacin kako su to pretpostavili neki istoricari. Kako naglasava Filipovic, iz podataka se vidi da su u oblasti Donjih Vlaha stradale zemlje zupskih seljaka,koje su u izvorima oznacene kao “srpske zemlje” ili “srpska stanista”,f83 cime je podvucena i etnicka diferencija, a ne samo drustveno-ekonomska. Neka od ovih “srpskih” sela, u zupi Onogoste, unistio je Ivan Crnojevic, vjerovatno 1476. godine.f84

Da bi ovo stocarsko stanovnistvo oznacilo iskljucivo kao stalesko, neki nasi istoricari pisu ga malim slovom kao “vlah”, “vlasi”, gubeci iz vida etnicke procese u formiranju ovog stanovnistva. Njegove staleske i veoma zatvorene grupacije bitno su uticale na simbiozu i na etnicko formiranje ovog balkansko-slovenskog stanovnistva. Ono se razvilo u posebne formacije, u kojima je negdje ranije (Crna Gora i Hercegovina), negdje kasnije (Cetinska krajina) preovladao slovenski elemenat, kako pokazuju i primorski i turski izvori. Analiza njegovih svadbenih i drugih obicaja, rodovskih odnosa i struktura, otkrila je vjernu sliku ove balkansko-slovenske simbioze i asimilacije.f85

Turski izvori koji sadrze imena naselja takodje pokazuju da je ovo stanovnistva jos krajem XV vijeka vecim dijelom poslovenjeno, iako se negdje srijecu i balkanska, vecinom albanska imena naselja, ali sa slovenskom zavrsnom formacijom. Prema defteru iz 1497. godine, i u nahiji Hota zabiljezena su slovenska imena naselja, kao sto su Tihomir, Pobrezani, Bozani, Ljubicite.f86 U nahiji Kuci navedena su imena katuna sa slovenskom formacijom, kao Pavlovici, Petrovici, Ljesovici, Banjovici, pored albanskih imena katuna: Bitidosi, Bankeci, Koci ili selo Radun sa slovensko-vlaskom kombinacijom.f87 U istom defteru (1497), u Piperima su zabiljezena sela sa slovenskim imenima: Luska zupa, Drezga, od praslovenske rijeci drezga u znacenju “suma”, zatim Zavala, Hrasnica, Bjelice, Duga, Brestica, Rjecica. Pored ovih slovenskih imena, zabiljezena su i neka balkanska ili slovensko-balkanska imena sela: Strcalici, po Erdeljanovicu od alb. stral, stera, zatim Busati – bucsan i sa pridjevom bucsit “volgestopft”, kako misli Skok, pa Radusev Do,f88 opet sa slovensko-vlaskom kombinacijom. Istu sliku pruza i popis iz 1485. godine, gdje se navodi i selo Rogame koje se u popisima iz 1497. i 1570, ne spominje. Kako primjecuje Djurdjev, ovo nije usamljen slucaj da se lokaliteti, koji su u ovom defteru upisani i koji sada postoje, ne spominju u popisima od 1497. i 1570. godine.f89

Cesti toponimi Rogame, Rogamdo, Rogamovdo u Piperima, brdo i vis Rogam u Kucima, albansko selo Rogami jugoistocno od Skadra, pa visoravan Rogame, pasiste albanskih plemena Salja i Kastrnica na jugoistocnoj strani Prokletija, kako je jos Erdeljanovic ocijenio, ostali su “od ilirskih ili vlaskih starosedelaca”.f90 Ovi se toponimi mogu dovoditi u vezu sa albanskim me/r/rogªS, grcko roga, srlat. roga, u znacenju “Lohn, Sold”. U navedenim albanskim rijecima Skok nalazi dalmatsko-romanski ostatak, koji se javlja kao postverbal od rogare, mozda u daljem znacenju “iznajmljenih pasista.f91 Analiza neslovenskih toponima, koje je zabiljezio Erdeljanovic, u cjelini je pokazala da vecina potice iz kruga dalmatsko-romanskih dijalekata, iz cega se moze zakljuciti da je ove tragove ostavio stariji sloj autohtonog ilirsko-romanskog stanovnistva, iz vremena prije mogucnog doseljavanja humskih Vlaha koji su u XV vijeku vec bili poslovenjeni. A to bi potvrdjivali i prastari slovenski toponimi tipa Drezga ili Luska zupa.f92

U popisu iz 1570. godine spominju se uglavnom ista naselja u Piperima koja su i ranije navedena, a koja je i Erdeljanovic zabiljezio prilikom svojih ispitivanja. Kako je dalje utvrdio Djurdjev, u Kucima su navedena ista sela kao i u popisu iz 1497. godine, gdje su vecinom oznacena kao katuni. U istom popisu iz 1570. godine navedena su samo imena sela u Bjelopavlicima, od kojih su neka i sada poznata.f93 Stoga, navedeni podaci dovode u sumnju tvrdnju nekih etnologa, u prvom redu Erdeljanovica, o jacem doseljavanju sa strane u oblast crnogorskih plemena u toku XVI vijeka, koje je navodno iz temelja izmijenilo etnicki sastav stanovnistva Crne Gore i Brda.f94

O “srpskim” plemenima prije drzave Nemanjica

Vec u naslovu svog sintetickog rada Neke crte u formiranju plemena kod dinarskih Srba i zatim dosljedno u cijelom radu Erdeljanovic Crnogorce iskazuje kao Srbe, a crnogorska plemena kao srpska. On ujedno istice da su ova plemena veoma stara i da predstavljaju “produzenje starog srpskog plemenskog zivota pre nemanjicske drzave”. Dinarska se plemena spominju vec u izvorima 13. ili 14. vijeka, a sama priroda zemljista, po njegovom misljenju, uticala je da se ocuvaju ovi stari oblici drustvenog zivota.f95 Medjutim, vidjeli smo kako je na osnovi nekih arhaicnih slovenskih rijeci u albanskom jeziku sam Erdeljanovic, na drugom mjestu, zakljucio da su preci albanskih Kuca najprije morali doci u dodir sa plemenima “drukcijeg slovenskog govora i drukcijeg imena”, koja su prije Srba presla na Balkan, “pa i u zetske krajeve”.

Erdeljanovic naporedo navodi i crnogorski naziv komun, u znacenju “plemenska zajednica”, zapravo plemenski pasnjaci. A vec sam ovaj naziv, koji u stvari potice od latinskog pridjeva communis, “zajednicki”, neposredno ukazuje na staru balkansku ustanovu zajednickog plemenskog zemljista i ujedno otkriva veze Slovena sa starijim balkanskim stanovnistvom, i to kako u obrazovanju rodovsko-plemenskih struktura, tako i u etnickom stapanju stanovnistva.f96 Ista ustanova zajednickih plemenskih pasnjaka kod Albanaca je oznacavana starim, izvornim izrazom kojri, kujri, koji Valentini objasnjava od latinske rijeci curia (jedna desetina tribusa i njeno zajednicko zemljiste), i ujedno pretpostavlja da ova tradicija “zajednickih posjeda” dosize do rimskih kurija, koje su kao opstine postojale u Iliriku za vrijeme rimske vlasti.f97 A poznato je da je Plinije ilirska bratstva takodje oznacavao kao decuriae.f98 Erdeljanovic se nije upitao ni otkuda se i najuza drustvena zajednica u crnogorskim plemenima, u Staroj Crnoj Gori, u Piperima, u Kucima, nazivala familija, famelja.f99 Ovaj je naziv postojao u balkanskom latinitetu (familia, ae), pa se javlja u rumunskom i u albanskom jeziku.f100 U Staroj Crnoj Gori Erdeljanovic je zabiljezio za oznaku porodice i termin kastriga,f101 koji potice od grcko-latinske rijeci cathedra, sa metatezom r, a kod nas se javlja kao posudjenica iz dalmatsko-romanskog jezika.f102 A ovakvi nazivi za porodicu najneposrednije ukazuju na “porodicno” mijesanje, na mijesane brakove izmedju starog slovenskog zivlja i balkanskih starinaca. I crnogorski nazivi dim, ognjiste, osobito oganj, za porodicu, prvobitno zadruznu, po misljenju lingviste Ivana Popovica, izvedeni su kao kalkovi prema znacenju albanske rijeci vatre,f103 koja nije samo albanska, vec je uopste balkanska “pastirska rijec, koju su i u hrv. srp. mogli rasiriti srednjovjekovni Vlasi (Jokl)”.f104 A sve to pouzdano pokazuje da je i u najintimnijim porama drustvenog zivota u Crnoj Gori veoma rano moralo doci do sazivljavanja balkanskog i slovenskog stanovnistva.

Dokaz o velikoj starini nekih plemena Erdeljanovic nalazi i u njihovim neslovenskim imenima kao sto su Krici, Mataguzi, Mataruge, Bukumiri, koja su nesumnjivo “nasledjena od starih plemena ilirsko-romanskih starosedelaca Vlaha i Arbanasa”.f105 Medjutim, nije vjerovatno da su imena Bratonozica i Pastrovica direktno naslijedjena od balkanskih starinaca, kako je to mislio Erdeljanovic.f106 Naravno, iz toga ne slijedi da u ovim plemenima nije bilo mijesanja sa balkanskim starincima. Naprotiv, vlaska zavrsna formacija (njeg) slovenskog imena Bratonjeg u Svetostefanskoj hrisovulji f107 neposredno odrzava vlasko-slovensku simbiozu. Isto se moze reci i za Pastrovice ili Pastrojevice, iako njihovo ime ne potice od pastores, kako je mislio Ivan Bozic, vec od praslovenskog pridjeva pastr (saren), koji se kao prezime javlja i u Svetostefanskoj hrisovulji, a nalazi se i u cakavskom govoru.f108

Kao dalji dokaz o velikoj starini i o srpskom porijeklu vecine crnogorskih plemena Erdeljanovic navodi zivu tradiciju o plemenskoj rteritoriji i o plemenskom imenu, a na osnovi predanja o fiktivnom plemenskom pretku.f109 Mislim da bi ipak tacnije bilo reci o “legendarnom” pretku. Medjutim, tradicija o plemenskoj oblasti ne moze dokazivati starost plemena, a jos manje njihovo srpsko porijeklo, jer i sam Erdeljanovic priznaje da plemenska teritorija nije bila “nepromenjiva” i da se moze govoriti o njenoj relativnoj starosti. Konfiguracija zemljista mogla je pogodovati obrazovanju nekih plemena, ali tek kao sekundarni cinilac, jer ima primjera koji pokazuju da je do formiranja plemena dolazilo uprkos veoma nepovoljnim geografskim prilikama, kao sto je slucaj plemenske cjeline Boljevica i Godinja u Staroj Crnoj Gori, iako je Godinje “tako reci odseceno od Boljevica”,f110 ili slucaj plemena Dupilo cije su oblasti odvojene Fuckom Gorom (Vucka).f111

Pored cinjenice da se plemenska imena javljaju vec u izvorima XIII i XIV vijeka, po misljenju Erdeljanovica, njihovu bi starinu potvrdjivala i predanja o fiktivnim precima pojedinih plemena, koja “nesumnjivo imaju u svom jezgru prastare elemente”. Tu on u prvom redu navodi “poznato i osobito rasprostranjeno predanje o petorici brace – Ozru. Pipu, Vasu, Krasu i Hotu, od kojih bi vodila poreklo plemena Ozrinici, Piperi, Vasojevici, Krasnici i Hoti – poslednja dva najpre srpska, pa docnije poarbanasena”.f112 A u stvari, plemensko ime Hoti dovodim se u vezu sa rumunskom rijeci hot – razbojnik (sing. nacinjen prema pluralu), koja se sa clanom javlja u karpatsko-ukrajinskom imenu plemena Huculi, takodje vlaskog porijekla. Vlasko ime Hotul navodi se i u “hrisovulji cara Dusana”, a kao toponim Otulje zabiljezeno je u “okrugu vranjanskom”.f113 Prema tome, moze se samo govoriti o starom balkanskom izvoru ovih predanja, koja ukazuju i na balkanski supstrat u formiranju navedenih plemena i na daleko etnicko mijesanje Slovena sa balkanskim starincima. O mijesanju i o medjusobnom srodstvu albanskih i crnogorskih plemena bila je ocuvana ziva tradicija jos u vrijeme vojvode Marka Miljanova koji je o tome pisao: pleme Berisko “se s Kucima blizika drze … Druga plemena arbanacka blizu Skadra, Kastrati i Sabljani, i oni su neka blizika sa Kucima … Naode se po krvi blizika: pleme Ocko u Arbaniju, plemena Cevsko i Pipersko u Crnu Goru i Brda. Klimenti u Arbaniju i Ceklinjani u Crnu Goru na ‘ode se blizika, ali s manje izjasnjenja, no Oti s Cevjanima i Piperima, jer se o ovijema jasnije zna”.f114 Slika koju nam pruza Marko Miljanov otkriva takvu izmijesanost i srodnicku povezanost spomenutih plemena, da nije mogucno na osnovi imena legendarnih predaka, osnivaca pojedinih plemena, izvoditi zakljucke o njihovom prvobitnom etnickom karakteru i porijeklu. Ni cinjenica “sto su mnoga plemenska imena jasno izvedena od srpskih licnih muskih imena (Vasojevici od Vasoje, Piperi od Piper, Bjelopavlici do Bijeli Pavle, Ozrinici od Ozre itd.)”, ne moze svjedociti o srpskom porijeklu ovih plemena, kako je to Erdeljanovic mislio.f115 Kako cemo dalje vidjeti, plemensko ime Piperi nije srpskog porijekla, vec balkanskog (Pipo, od Filipos, lat. Philipus), a ime Bijeli Pavle nacinjeno je prema albanskom uzoru. Po jednom albanskom predanju, Leka Dukadjin je imao sina Nikolu od kojega poticu Miriditi i Saljani, i sina Bijelog Pavla od kojega vode porijeklo Bjelopavlici i Gasani. I sami Bjelopavlici pricaju da su Bijeli Pavle i Gas (Gavrilo) bili braca, sinovi Leke Dukadjina, a isto predanje imaju i Gasi. U “Zemljisniku skadarskom”, iz 1416. godine, medju albanskim imenima nalazi se i Pali Bard. Kako primjecuje Sobajic, kod Albanaca se uz imena cesto upotrebljava atribut bard – bijeli, pa je prema tome Pali Bard – Bijeli Pavle. I u jednom mletackom izvoru iz XVII vijeka spominju se Bjelopavlici pod imenom Palabardi (Palabardhi). Iako su neka bratstva u Bjelopavlicima, po predanju, starinom iz “latinskog Dukadjina”, zbog njihove pravoslavne vjere, koja je ocito kasnije primljena, Sobajic ih je smatrao Srbima.f116

Erdeljanovic je potpuno prihvatio i narodno predanje “da je svaki od tih predaka, od kojih se dovodi plemensko ime, morao biti nekakva znatnija licnost: zupan, vojvoda, knez ili uopste velikas, ciji se rod (ili bratstvo) toliko razgranao i rasirio, da je dao ime velikom predelu”. Na taj je nacin usvojio i misljenje Rovinskog da ime Bjelopavlica potice od Pavlimira koji je u IX vijeku vladao kao zupan, dok je njegov unuk zivio u Onogostu i vladao Zetom.f117 Sobajic je, sasvim opravdano, odbacio ovo neosnovano misljenje. Uz to, Erdeljanovic nije dovoljno ocjenio znacaj predanja da su ovi istaknuti preci mahom doseljenici, dosljaci koji tek zenidbom u novoj sredini, u novom bratstvu sticu ugled kao zetovi znatnijih ljudi u bratstvu i u plemenu. U tom pogledu osobito je karakteristicno kazivanje o Bijelom Pavlu kao doseljeniku koji je dosao medju Luzane i tu postao “sluga njihovog bana”. Posto su ga ponizavali i nazivali skitnicom, izmisljen je kasnije dolazak “svete kraljice” koja otkriva njegovo “glasito poreklo” i tako mu omogucava uspon, zavadivsi ujedno Luzane.f118 U ovom predanju jasno je izrazen nepovoljan polozaj doseljenika u odnosu prema starincima koji su imali povoljniju ekonomsku i drustvenu poziciju. Ovakav odnos dosljedno odrazavaju i mnoga druga predanja. U predanjima o postanku nekih crnogorskih plemena, kako istice Vesovic, njihov se predak “zeni obicno cerkom susjednog ili mjesnog vojvode starijeg plemena. Vaso uzima kcer vojvode starih Pipera, Lale Drekalov kcer bratonozickog vojvode, Bijeli Pavle kcer starih Luzana itd”. Po predanju, Vaso je sa Ceva dosao u staro pleme Pipere “kod onamosnjeg poglavice i ozenio se njegovom cerkom Maricom…”f119Da bi se popravio polozaj i naglasio ugled doseljenika u novoj sredini, ispredane su price o doseljenim velikasima ili o njihovoj zenidbi sa kcerima uglednih starinaca. Tako je, po jednom kazivanju, u Bratonozice dobjegao i unuk Stevana Grgurova Brankovica, koji je sa drugom zenom, u novoj sredini, dobio sina Brata. Kako dalje kaze predanje, starija se braca razidju na razne strane, a od Brata vode porijeklo Bratonozici.f120

I vec spomenuta predanja o petorici brace osnivacima plemena (Pipo, Ozro, Vaso, Kraso, Oto) slazu se u tome da su ova braca bila doseljenici koji su se pozenili u starinackim bratstvima, odnosno plemenima. Kazivanja o ugzorilokalnom braku ovih doseljenika, legendarnih osnivaca plemena, dosljedno prati tradicija da je osnivac plemena bio najmladji brat. Zapravo, svako pleme smatra da je bas njegov osnivac bio najmladji brat. A to ukazuje na uporni trag minorata, obavezno primijenjivanog prilikom podjele crnogorske i albanske zadruge, kada je po pravilu najmladji brat dobijao dom i okucnicu, pa je i majka sa njim ostajala.f121 Tako je, po predanju, Pipo (Piperi) bio najmladji brat od kojega su “danasnji Piperi”. I dok je Pipo ostao u Piperima, ostala su se braca razisla. Hoti vode porijeklo od Ota, takodje petog, kako se vjeruje, najmladjeg brata, koji se nastanio preko Cijevne, dok su se starija cetiri brata razisla na razne strane.f122 Prema predanju, i Brato, predak Bratonozica, bio je takodje peti, zapravo najmladji brat. Kako kaze predanje, Brato je ostao kod kuce i od njega se razrode danasnja bratstva, koja su po njemu i dobila ime Bratonozici. Starija se braca razidju i od njih su postali Vasojevici, Oti, Piperi i Ozrinici.f123 U Bratonozicima se dalje pripovijeda kako su doseljenika Vasa prihvatili njihovi stari i naselili ga na svom zemljistu.f124 I jedno predanje o porijeklu Ozrinica veoma jasno povezuje minorat sa ugzorilokalnim brakom. Po tom predanju, braca Vaso, Kraso, Oto i Ozro, a po nekima i Pipo, doselili su se iz Hercegovine na Kcevo. Tu im se nije dopalo, pa su krenuli dalje prema istoku. Ozro nije mogao dalje putovati, jer je bio hrom, “te se ustavi kod nekakva bogata covjeka, cijom kceri se ozeni”.f125 Po jednom predanju, i rodonacelnik Klimenata kao mlad cobanin sluzio je kod nekog bogatog stocara u Trijepcu, tu se ozenio njegovom hromom kcerkom i tako osnovao pleme Klimenti.f126 U ovim predanjima hromost se dosljedno istice kao motiv za opravdanje ugzorilokalnog braka. I po jednom predanju iz Drobnjaka, hroma sestra Ziza nije mogla bjezati sa svojom bracom, pa je uzela za muza nekog Iliju iz Kuca, koji je primio i njenu slavu, tako da je ona postala osnivac novog bratstva Zizica.f127 A ovaj motiv napustene sestre koja je povrijedila nogu, pa nije mogla bjezati s bracom, nalazimo i u jednom mitu sa Trobrijandskih ostrva u Melaneziji, gdje je ocuvana i materinska porodica.f128 U ovim predanjima jasno se razabiru veoma bitni i veoma dosljedni elementi arhaicnih, predpatrijarhalnih rodovskih odnosa, sa ugzorilokalnim brakom (domazetstvom) i minoratom. A vidjecemo kako je ugzorilokalni brak i u relativno kasnijim periodima imao veoma znacajnu ulogu u formiranju pojedinih bratstava, i posebno u procesu etnickog sazivljavanja i asimilacije doseljenika.

Ni predanja o petorici brace, osnivacima plemena, nijesu tek slucajna, jer u stvari odrazavaju veoma stare rodovske odnose i strukture. Po mitovskoj genealogiji, i pet velikih porodicnih grupa u Kacena (Katchins, u Burmi) poticu od petorice brace. Bratstvo je inace u narodu svedeno samo na zajednicko ime, koje se prenosi po muskoj liniji, ali, po misljenju Levi Strosa (LÒvi-Strauss), pet osnovnih porodicnih grupa kod Kacena odrazava prvobitnu strukturu arhaicne rodovske organizacije. I kod Kacena je najmladji sin nasljedjivao zemlju i staru porodicnu kucu, dok su ostala braca odlazila.f129 U Irskoj je takodje nasljednik bio peti sin, a po Heredotovom kazivanju, i kod starih Skita najmladji je sin ostajao kod kuce, i to kod majke.f130 Levi Stros pri tome konstatuje da se tragovi ovih arhaicnih rodovskih odnosa mogu pratiti od sibirsko-burmanske osovine pa do zapadne Evrope, gdje se javlja “afirmacija zenskih prava, tako tipicnih u germanskim i keltskim institucijama”,f131 a mozemo slobodno reci i u slovenskim institucijamaf132 i u posebnoj balkansko-slovenskoj tradiciji.[1]S1C Evel Gasparini istice sistem zenidbenih veza izmedju pet egzogamnih rodova u selu Sokirnici kod karpatskih Ukrajinaca, gdje je prvi rod, koji je udavao djevojke u drugom rodu, uzimao djevojke u petom rodu, zatvarajuci na taj nacin krug razmjene. Kako navodi Gasparini, Heine Gelderen ovakve odnose odredjuje kao sistem “asimetricne egzogamije”,f134 dok ga Levi Stros definise kao opstu razmjenu, l'Õchange gÕnÕralisÕ.f135 Medjutim, kazivanja o postanku pet crnogorskih i albanskih plemena, sa tragom navedenog sistema, ocito su sekundarna, prilagodjena odredjenoj situaciji. Stoga, ova predanja ne mogu sluziti kao dokaz precizno odredjene starine pojedinih plemena, ali neki njihovi bitni elementi, kao sto su ugzorilokalni brak, minorat i odraz asimetricne egzogamije, svakako poticu iz jedne arhaicne rodovske organizacije.

Pored toga, Erdeljanovic je zatekao i brojne primjere simetricne ili dualne egzogamije medju crnogorskim bratstvima i osobito izmedju crnogorskih i albanskih bratstava. On je ujedno zabiljezio i jasne tragove dualne strukture u mnogim crnogorskim plemenima, koji bez sumnje upucuju na dualnu rodovsku egzogamiju. Pored novijih bratstava koja vode porijeklo od jednog pretka i granaju se od jedne porodice, Erdeljanovic je u Crnoj Gori zatekao i mnoga slozena bratstva koja su se razvila spajanjem starijeg i novijeg, zapravo doseljenog stanovnistva. U Kucima je, kako primjecuje Erdeljanovic, staro bratstvo obicno predstavljalo ostatak starijeg stanovnistva, a “novo je bratstvo bilo vecinom od ljudi skoro doseljenih i neznatnih”, stotakodje ukazuje na odlucujuci uticaj starinaca u procesima asimilacije stanovnistva. Erdeljanovic kaze da su se ovi doseljenici pribijali uz neko starije bratstvo, a zatim sa njim “tesno srodili, spojili u jedno bratstvo”. Obicno je doseljeno bratstvo primalo ime i slavu starijeg bratstva, a ujedno su doseljenici sticali pravo da se koriste katunima i pasnjacima starijeg bratstva. Ako su doseljenici sticali ekonomska prava, a gubili svoje ime i svoju slavu, onda ovupojavu mozemo shvatiti samo na taj nacin ako pretpostavimo da su barem u pocetku preovladavali izvjesni oblici ugzorilokalnog braka (mozda samo u bratstvu, a ne u kuci) i materinske filijacije. I Erdeljanovic je pretpostavio da su se slozena bratstva razvila na taj nacin, jer na jednom mjestu kaze: “…ali mi se cini da su i njihovi preci na isti nacin poprimali slave starih bratstava, medju koje su se naselili ili u cije su kuce mozda zenidbom usli”. On ujedno navodi i nekoliko albanskih bratstava u Kucima ciji su preci, po predanju, bili crnogorski doseljenici, obicno bjegunci zbog krvne osvete.f136

U osnovi ovih slozenih bratstava nalazimo u stvari pojavu dualne rodovske organizacije, sa dualnom egzogamijom barem u pocetku. “To se zbracivanje – kako kaze Erdeljanovic – obicno pocne medjusobnim zenidbama”. On je naveo i nekoliko primjera dualne egzogamije (komplementarne endogamije) izmedju pojedinih crnogorskih i albanskih bratstava,f137 iz kojih se jasno vidi da je komplementarna endogamija izmedju dva bratstva razlicitog porijekla, crnogorskog i albanskog, bila presudna i u procesu etnicke asimilacije, bilo u jednom ili u drugom pravcu, zavisno i od etnicke sredine u kojoj je do stapanja dolazilo. I u albanskom rodovsko-plemenskom drustvu bila je veoma uobicajena dualna egzogamija, osobito izmedju dva egzogamna plemena. Po jednom izvjestaju, Kastrati su se zenili djevojkama iz plemena Hota, a Hoti djevojkama iz plemena Kastrata. Vecina djevojaka iz jednog plemena udaje se u drugom plemenu, i ova razmjena traje vijekovima. Kcer obicno udaju u onom plemenu iz kojeg potice majka.f138

Vec ovi elementi arhaicnijih rodovskih odnosa, koji su u izvornim oblicima sacuvali u albanskom rodovsko – plemenskom drustvu, pokazuju da se ne moze govoriti o cisto “srpskim” plemenima u periodu koji je prethodio stvaranju srednjovjekovne srpske drzave. Izmijesanost romanskih i slovenskih mjesnih imena u predjelima oko Zete i Morace, kako je sam Erdeljanovic zakljucio, neosporno svjedoci da je romanski zivalj vrlo rano zivio u neposrednom susjedstvu, sto je moralo “dosta rano dovesti do njihova zblizavanja i mesanja”.f139 Erdeljanovic je stavise postavio pretpostavio da neka slozena romansko-slovenska imena ukazuju i na mogucnu dvojezicnost u ranijem periodu.f140 Na zalost, nemamo neposrednih podataka o prirodi i oblicima rodovskih odnosa i formacija iz tog najstarijeg vremena, ali po crnogorsko – albanskim rodovskim odnosima mozemo s mnogo razloga pretpostaviti da su u osnovi slicni bili i romansko-slovenski odnosi. Sudeci po rezultatima arheoloskih, jezickih, istoriografskih i etnoloskih istrazivanja, starija plemena u oblasti Crne Gore, iz vremena prije osnivanja srpske drzave, mogla su biti samo manja, genericka plemena, koja su u pocetku predstavljala spoj balkansko-romanskog i slovenskog zivlja. Pored brojnih toponima, to potvrdjuju i uporni tragovi ugzorilokalnog braka, avankulata, dualne egzogamije i uopste dualne strukture, kao i neke crte u crnogorskim govorima. U svakom slucaju, crnogorska rodovsko-plemenska organizacija u mnogim bitnim crtama i oblicima razlikuje se od poznatih rodovskih struktura i rodovske tradicije drugih slovenskih naroda, dok je, s druge strane, u mnogim bitnim elementima i oblicima veoma bliska rodovskim oblicima i odnosima kod balkanskih starinaca. Ovo se osobito moze pratiti u zenidbenim i svadbenim obicajima, u ponecem istovjetnom sa kavkaskim i jermenskim obicajima, koji u cjelini nesumnjivo reflektuju najarhaicnije balkansko-slovenske rodovske odnose.f141

U tom pogledu veoma je znacajno da se sa nekim neslovenskim osobinama sredisnjih juznoslovenskih govora podudaraju oblici i sustina cijelih sistema svadbenih obicaja koji na isti nacin, kao i neke jezicke crte, odstupaju od slovenskog tipa. Na isti nacin, kako je to Brozovic utvrdio za “neslavenski udio” u sredisnjim hrvatsko-srpskim dijalektima,f142 mozemo reci da su i preslovenski elementi u svadbenim obicajima dinarskog stanovnistva ne samo brojni i veoma stari, vec i sasvim harmonicno utkani u sisteme svadbenih obicaja u kontinentalnoj dinarskoj oblasti. Neki specificni i sigurno veoma arhaicni svadbeni obicaji u oblasti zetskih govora, koji ujedno odrazavaju i arhaicne rodovske odnose, podudaraju se sa kavkaskim i jermenskim, a neki i sa albanskim obicajima. A ovi svadbeni obicaji u cjelini, i posebno oni koji se javljaju kao relikti, veoma dosljedno odrazavaju kako arhaicno rodovske, tako i na njima zasnovane etnicke odnose izmedju Slovena i balkanskih starinaca.f143 Stoga se i ne moze govoriti o “srpskim plemenima” Crne Gore iz vremena do osnivanja drzave Nemanjica, vec jedino o balkansko-slovenskim odnosima i na toj gentilnoj osnovi formiranim slovenskim etnickim strukturama.

O novom formiranju plemena

Erdeljanovic je ukazao da su u vrijeme turskih osvajanja neka plemena napustila zemlje u ravnicama i u rijecnim dolinama, i da su se povukla u “unutrasnjost plemenskog sedista, u visoke i tesko pristupacne predele”. U tom periodu, kako dalje izlaze Erdeljanovic, izvrseno je “novo formiranje” plemena, izazvano doseljavanjem stanovnistva iz “ostalih srpskih zemalja”. Ti su se doseljenici, kako misli Erdeljanovic, velikom vecinom jako mnozili, pa su ubrzo narasli u velika i jaka bratstva. Doseljenicka su bratstva, kako kaze Erdeljanovic, pokazivala “uvek vecu energiju nego stara”, jer su ovi doseljenici, navodno, “po svojoj prirodi vrlo energicni elementi”, pa su stoga i uspjeli da istisnu mnoge stare rodove i porodice i da se na njihovu zemljistu nasele. Osim toga, nastavlja Erdeljanovic, medju doseljenickim bratstvima, u svakom plemenu ima po jedno ili dva koja vode svoje porijeklo od kakve znatne licnosti, a neka cak dovode sebe u srodstvo sa starim srpskim vladarskim dinastijama.f144

Ova romanticna slika cijelog procesa zasnovana je na biolosko-mehanickom shvatanju o “energicnim elementima” koji su se jako namnozili, potisnuli starije stanovnistvo i obrazovali nova plemena. I Jovan Cvijic je usvojio navedenu tezu o starim srpskim plemenima “iz doba naseljavanja”, koja su se u klonitim oblastima odrzala zbog geografskog polozaja, a modifikovala se pod uticajem istorijskih dogadjaja. Zatim i on izlaze koncepciju o novom formiranju plemena, koja su pojacana ili prosirena mnogobrojnim uskocima, i “sto su se manja plemena utopila u veca”,f145 opet mehanicki, kvantitativno, gubeci iz vida i ljudske i rodovske odnose. U svakom plemenu, kaze Cvijic, ima po nekoliko starih, srodnih rodova koji cine plemensko jezgro. Oko ovog jezgra grupisali su se novi doseljenici sasvim drukcijeg porijekla, obrazujuci bratstvo, i ostaci starih plemena. Novi su doseljenici porijeklom iz susjednih oblasti, poglavito iz Metohije, sa Kosova, iz Hercegovine, od Sjenice, iz Bosne i moravske Srbije. I na kraju Cvijic zakljucuje da su vise “aglomeracijom nego srodstvom stvorena ova plemena”.f146 Medjutim Cvijic upada i u neposrednu protivrjecnost kada kaze da su doseljenici obrazovali bratstva, dok na perthodnoj strani istice kako su “ovi morali uci u jedno bratstvo, uzeti slavu i prilagoditi se plemenskim navikama”.f147 A iz toga slijedi da su vecinom doseljavali pojedinci i da su se nova bratstva razvila u krilu starih bratstava, u najtjesnjoj ljudskoj, ekonomskoj i uopste drustvenoj vezi sa starijim stanovnistvom.

Na isti nacin i Erdeljanovic je, cak i u svojim detaljnim ispitivanjima, cesto prilazio pojavama i procesima sasvim nedijalekticki, tako da je dolazio i do potpuno protivrjecnih zakljucaka. On je u svoje vrijeme primijetio da medju susjednim plemenima “nema jacih dijalekatskih razlika”, iako svako pleme ima “ipak manje posebne, vecinom fonetske i leksicke odlike koje su narocito u sredisnjim delovima plemena jace izrazene”.f148 Pa kako se moze objasniti da se, pored brojnih i tako energicnih doseljenika iz raznih krajeva, odrzao zetski dijalekat i kako su se dijalekatske odlike najbolje ocuvale u “sredisnjim delovima plemena”, kada su “nova i jaka doseljenicka bratstva zahvatala sva naselja po sredistu plemenske oblasti, a stara i slaba bratstva su vecinom potisnuta po njenim ivicama?”f149

Iako nam nije objasnio zasto nova i jaka doseljenicka bratstva “obicno usvajaju i starog plemenskog sveca za svoje krsno ime”,f150 vidi se da je to bio jedan od prvih uslova za asimilaciju doseljenika, koja je najreljefnije i najdoslednije izrazena u plemenskim govorima jedinstvenog zetskog dijalekta. Pavle Ivic konstatuje kako akcenatsko pomjeranje, od samog pocetka, nije imalo istu izoglosu sa jekavskom zamjenom jata. Po strani je ostala Zeta, gdje je i poluglasnik ostao nezamijenjen.f151 Proucavajuci dijalekte Stare Crne Gore i susjednih krajeva, Radosa Boskovic je utvrdio da se izoglose podudaraju sa plemenskom granicom i da podjela u nahije i bratstva nije znatnije uticala na obrazovanje dijalekata. Rijetke su jace dijalekatske razlike unutar plemena, ali unutar jedne nahije srijecu se ponekad znatnije dijalekatske razlike.f152 Iz ovih tako znacajnih konstatacija prije svega se vidi da je starije crnogorsko stanovnistvo asimilovalo doseljenike, tako da su u svakom plemenu preovladale opste i neke u njemu specificne jezicke crte zetskog dijalekta. Iz navedenog ujedno postaje sasvim jasno koliko je neodrziva tvrdnja nekih istoricara da su u Crnoj Gori nahije prerasle u plemena, i da je “u drugoj polovini XV veka jedan talas katunske organizacije preplavio dotadasnju seosku organizaciju”.f153 Iz formiranja crnogorskih govora veoma se jasno vidi koliko je neosnovana i teza o prilivu “svjezijeg vlaskog etnickog elementa” u oblast crnogorskih plemena.f154 U toj oblasti, uprkos tako mehanicki shvacenom mnozenju i sirenju “energicnih” i “svjezijih” doseljenika, navodno drukcijeg govora, drukcijeg etnickog karaktera i drukcije drustvene organizacije (katuni), ne samo da se odrzao zetski dijalekat, vec je njegov areal, kako istice Pavle Ivic, postao i “vrlo zivo migraciono zariste”, sa osnovnim pravcem ka sjeveroistoku.f155

U svom radu Stara Crna Gora Erdeljanovic podvlaci kako “vise od tri petine njeguskih porodica” potice od doseljenika iz Bosne i Hercegovine.f156 Pa kako je onda u Njegusima ocuvan zetski govor? Na isti nacin on kaze da u Cucama na doseljenike iz Hercegovine otpada “vise od tri petine svih danasnjih Cuca”.f157 Kako se onda moze objasniti da je u Cucama, sto i sam Erdeljanovic priznaje, narodni govor “zadrzao sve glavnije osobine zetskog dijalekta”?f158 On misli da su ga doseljenici morali primiti zbog toga sto je svekoliko staro stanovnistvo govorilo tim dijalektom. Ali to “svekoliko”, po njegovom racunu, iznosi svega dvije petine. Pa na kakav su to nacin “energicni” doseljenici preuzimali prevlast u plemenu i bitno uticali na njegovo dalje formiranje, kad su ujedno i nuzno primali zetski dijalekat? O kakvom se odnosu i o kakvim procesima tu radi?

Iako je sukcesivno doseljavanje svakako olaksavalo asimilaciju, po samim Erdeljanovicevim podacima moze se zakljuciti da su vecinom doseljavali pojedinci, koji su se tek u novoj sredini zenili. Na taj su nacin njihovi potomci govorili materinskim, zetskim govorom. Prema tome, vise od tri petine Cuca predstavljali bi potomke hercegovackih doseljenika i starih Cuca, a ne hercegovacke doseljenike, kako je to Erdeljanovic zakljucio. Presudni uticaj starijeg stanovnistva u obrazovanju novih drustvenih i etnickih formacija, i njegova asimilatorska snaga, drustvena i kulturna, izrazena je i u tome sto su brojni doseljenici preuzimali slavu starinackog stanovnistva. Sam Erdeljanovic navodi toliko tipicnih primjera preuzimanja slave od starijeg stanovnistva, da se iz toga moze sagledati zakonitost opsteg procesa. Moze se pouzdano utvrditi, kaze Erdeljanovic, da su preci Martinovica, Samardzica, Bandica i Djurickovica, kad su se bili nastanili u Cetinjskom Polju, uskoro promijenili krsno ime. Zasto su to ucinili ne zna se, kaze Erdeljanovic, ali odmah zatim opravdano pretpostavlja “da je na njih u tom smislu uticalo kakvo starinacko bratstvo, uz koje su se bili u prvo vreme pribili (kao sto to vrlo cesto biva sa doseljenicima)”.f159

I sva bratstva ocinicska (Ocinici),koja su porijeklom od doseljenika, primila su slavu i preslavu starijeg stanovnistva (izuzevsi najnovije doseljenike). Pouzdan dokaz ovog procesa, kako navodi i sam Erdeljanovic, je i preslava danasnjih Ugnjana – opet Petrovdan – “jer je najverovatniji nacin, na koji je ona postala, u tome, sto su potomci onoga Vreljanina (ili mozda jos on licno) primili krsno ime starih Ugnjana, a svoje dotadasnje krsno ime pretvorili u preslavu koja je posle primljena za opstu preslavu svih Ugnjana”. Prema tome, kako zakljucuje Erdeljanovic, kad se onaj Vreljanin Vlastelinovic naselio u blizini tadasnjeg sela Ugana, lako je moglo doci do toga da njegovi potomci utonu medju starije stanovnistvo.f160 A sta znaci “utonu”, o kakvim se odnosima i procesima radi? Po nizu primjera moze se zakljuciti da su se pojedini doseljenici zenili u novoj sredini i tako postajali clanovi zeninog bratstva, ciju su i slavu preuzimali. Tako je treci sin Ivana Borojevica, Usur ili Vusur otisao u Tomice, u Bjelicama, i od njega su tamosnja bratstva Vusurovici i Ivanovici. “Oni su promenili krsno ime, te sad slave Petrov dan a Djurdjevdan su zadrzali kao preslavu”.f161 Svi Bojkovici sad slave Jovanjdan zimnji, a prisluzba im je proljetni Nikolj-dan (9. maja), “kojeg su primili od cuckih starinaca”.f162

Kako se moze zakljuciti iz brojnih predanja, u crnogorskim plemenima bio je redovno obicaj da doseljenici promijene slavu, da oni i njihovi potomci prime slavu zeninog, odnosno majcinog bratstva, dakle slavu svojih ujaka. U vecini slucajeva ne navodi se razlog za promjenu slave, ali se barem iz nekih predanja ipak moze pratiti kako je tekao ovaj proces. Tako, na primjer, Mirovici na Ugnima i na Vrelima pamte svog pretka Mira koji je uzeo odivu od Kapa (starog uganjskog bratstva) “te je njihovim potomcima pripao cetvrti dio od sve njihne dionice, a primili su od Kapa i njihovu slavu…”f163 Dakle, zajedno sa zemljom obavezno se nasljedjuje i slava. Na isti nacin je i predak Zeceva u Donjem Kraju dobjegao iz Pobora na Katune donjokrajskih Ivanovica “i posle se od njih ozenio i pribio uz njih, pa primio i njihovu slavu, Djurdjevdan, koju slave i njegovi potomci”. Da su njegovi potomci dobili i zemlju u ujcevini, vidi se po tome sto su kasnije Zecevi od te zemlje “mogli i prodavati”.f164 Kako se moze iz predanja moze razabrati, mnogobrojna nova bratstva nastala su od potomaka doseljenika koji su ulazili u zenino bratstvo i primali slavu njenog bratstva. Njihovi sinovi vec su sticali ekonomska prava u ujcevini, u prvom redu pravo na pasnjake. Na taj nacin, zametak novog bratstva razvijao se u krilu materinske srodnicke grupe. A cim bi se potomci doseljenika i zena iz starinackog bratstva namnozili, osnivali su novo bratstvo. Pored slave starinackog bratstva, koju su primali doseljenici i njihovi potomci, uticaj starijeg stanovnistva ogleda se i u tome sto ponekad nijesu ni pamtili imena prvih doseljenika,f165 pa se cesto kao osnivaci bratstva navode njihovi sinovi ili unuci. Bratstva su se obicno i prezivala po njihovom licnom imenu. A ovi nam procesi objasnjavaju kako su se, pored svih doseljavanja, u crnogorskim plemenima, osobito u njihovim centralnim dijelovima, formirali i odrzavali govori zetskog dijalekta. Iz svega toga se jasno vidi da se i etnicka struktura ovih plemena i njihova plemenska formacija razvijala pod snaznim uticajem starinackog stanovnistva.

Kada se poblize razmotre podaci o doseljavanju stanovnistva i o etnickim procesima u crnogorskim plemenima, ubrzo postaje jasno da slika o doseljavanju “energicnih” doseljenika iz “ostalih srpskih zemalja” i o njihovom izuzetnom uticaju u drustvenom i etnickom obrazovanju crnogorskih plemena nije ni vjerna ni tako romanticna kako je prikazao Erdeljanovic u svom sintetickom radu “Neke crte u formiranju plemena…” Tako je Andrija Jovicevic utvrdio da od ukupnog broja stanovnika u Zeti i Ljeskopolju (1867 domova, prema podacima objavljenim 1926. godine) 26,5% potice iz Albanije, 14% iz Katunske nahije, 11,5% iz Ljesanske nahije, 10% iz Stare Srbije, 9,05% iz Kuca, 8% iz Pipera, 4% iz bjelopavlica, 3% iz Crmnice i 1,2% iz Hercegovine. Ako uzmemo Staru Crnu Goru (Katunsku, Rijecku, Crmnicku i Ljesansku nahiju) kao cjelinu – kako zakljucuje Jovicevic – onda naselja iz Crne Gore “stoje na prvom mjestu, jer ona broje 674 kuce, a to je 36% svega zetskog stanovnistva”.[2]S2C Od ukupnog broja domova, kako dalje navodi Jovicevic, na starince otpada 1661 dom, a na mladje stanovnistvo 215 domova. Iz toga Jovicevic izvodi krajnji zakljucak da je zetsko stanovnistvo u vecini staro, jer “starija naselja iznose 85%, a mladja samo 15%”. Pa i od tog mladjeg stanovnistva iz Ljesanske nahije potice 85 domova, iz Pipera 32, iz Rijecke nahije 28, iz Crmnice 15, iz Bratonozica 12 domova, iz Bjelopavlica 1 dom. I poslije “oslobodjenja Zete”, kako racuna Jovicevic, iz Ljesanske nahije potice 40% mladjeg stanovnistva, iz Kuce 17,67%, iz Pipera 14,8%, iz Rijecke nahije 13%, iz Crmnice 7%, iz Bratonozica 5,5%.f167

Iz ovih podataka proizilazi da je najmanje doseljenika bilo iz Hercegovine (svega 1,2%), zatim da vecina doseljenika potice iz Stare Crne Gore i Brda, ili susjednih krajeva Crne Gore, a to znaci da je bilo crnogorskog porijekla. Po ocjeni Jovicevica, stanovnistvo iz Stare Srbije bilo bi “najranije” doseljeno, ali on ujedno pretpostavlja da su “okolna brda sluzila kao etapa u kretanju” ovog stanovnistva, iz cega bi slijedilo da je vec ranije bilo asimilovano. Znatan broj doseljenika vodi porijeklo iz Albanije, iz plemena Kastrata, Gruda, Klimenata, Hota, ukupno 26,5%.f168 Vec iz navedenih podataka o naseljavanju stanovnistva postaje sasvim jasno kako je u Zeti i Ljeskopolju sacuvan zetski govor, jer se vidi da vecina doseljenika potice iz oblasti ovog dijalekta. Ali, Jovicevic nam je dao i veoma znacajne podatke o nacinu doseljavanja stanovnistva. Prije svega on primjecuje da Zecani “ne znaju vreme doseljavanja svojih predaka”, ali pretpostavlja da je “najjace i najvece doseljavanje” bilo u XVI i XVII vijeku. Od uzroka naseljavanja on na prvom mjestu istice siromastinu “koja je vladala u krsevima oko Zetskog Polja, i usled koje se cesto javljala glad”. Kao drugi uzrok Jovicevic navodi da je u doba najvece nesigurnosti po svim plemenima bilo mnogo krvavih svadja i ubistava, pa su mnogi dolazili kao bjegunci “od krvi”.f169

Jovicevic nam je pruzio i dragocjena obavjestenja i dragocjena obavjestenja o nacinu, intenzitetu i obimu naseljavanja. “Ne prica se – kaze Jovicevic – ni da je doslo od nekuda ovamo citavo selo, pleme, bratstvo… Dakle, useljavanje se vrsilo pojedinacno i povremeno”.f170 Kako ce se vidjeti iz daljih analiza, pojedinacno i povremeno, sukcesivno doseljavanje predstavlja osnovni i kontinuirani nacin, skoro pravilo, po kojem se odvijalo doseljavanje stanovnistva u Crnoj Gori. I nema sumnje da je u najvecoj mjeri bas ovo pojedinacno i povremeno doseljavanje bitno olaksavalo asimilaciju doseljenika, jer ujedno saznajemo da je bilo dosta doseljenika koji su “odmah napustili staru slavu i primili slavu vecine u selu”. Ovu pojavu Jovicevic objasnjava ekonomskim razlozima ili pak razlogom “prirodjavanja”.f171 Kao prirodjavanje mozemo razumjeti samo jedno: da su se ti pojedinacni doseljenici u novom bratstvu zenili i tako primali slavu zeninog bratstva. Na to ukazuju i takvi slucajevi “da potomstvo od dva brata, koje zivi u istom selu, slavi dve posebne krsne slave”,f172 sto pokazuje da su se dva brata rodonacelnika ozenila u dva razlicita bratstva. Na taj su nacin doseljenici rjesavali pitanje svog drustvenog i ekonomskog polozaja u novoj sredini, jer su adoptirani putem ugzorilokalnog braka postajali clanovi uzeg ili sireg bratstva.

Na isti nacin i Sobajic nam prikazuje odnose starinaca i doseljenika u Bjelopavlicima. Kako saopstava Sobajic, malobrojni doseljenici u pocetku su bili zavisni od starinaca. Za doseljenog pretka, od kojeg se namnozilo veliko potomstvo, oni sami pricaju da je bio sluga kod nekog vidjenog starinca.f173 U ovu tradiciju spada predanje o doseljeniku Bijelom Pavlu koji je “bio sluga kod starih Luzana” i tamo se ozenio.f174 Srazmjerno noviji doseljenici raznog su porijekla, najvise iz plemena Katunske nahije, a po vremenu doseljavanja ima vrlo starih doseljenika, iz XVII, XVI, pa i XV stoljeca, kako misli Sobajic. On navodi doseljenike s Ceva prije 300 godina, iz Kuca pred vise od 300 godina, s Grahova prije deset pasova, od Kolasina prije trinaest pasova, iz Rijecke nahije prije 200 godina.f175 I Sobajic kaze da su uskoci, vecinom zbog krvne zavade, trazili utociste u novom plemenu. Bratstvo u koje je uskok dosao davalo mu je dio u svojoj komuni, a cesto ga je vezivalo uza se “dajuci mu devojku iz svoje sredine”.f176 U stvari, djevojka je njega uzimala, kako se to u Crnoj Gori cesto i govorilo.f177 I sam Sobajic Sobajic navodi kako su mnogi doseljenici dosli kao domazeti i kako su oni “najjace vezani za bratstvo u koje su dosli”.f178 Novija bratstva, koja su se razvijala od potomaka doseljenika i starinaca, vec u drugoj generaciji iz drugih bratstava, (jer je to obavezno zahtijevala rodovska egzogamija) – potiskivala su ponekad starinacka bratstva.f179 Uopste, kako istice Sobajic, bratstva porijeklom od starijih doseljenika brojno su jaca, ali rijetko je neko bratstvo prelazilo 50 domova, dok su bratstva od novijih doseljenika jos manja, svega nekoliko kuca.f180 Iako su ti noviji doseljenici sacinjavali u cjelini prilicno jaku grupu, “ipak oni nisu imali onoliko znacaja i maha u plemenu koliko svojim brojem i snagom predstavljaju”. Sobajic ove odnose objasnjava time sto su novija bratstva rasturena po plemenu i nijesu se nikad grupisala i zajednicki istupala, “kako su to cinili potomci Bijelog Pavla, koje je spajalo krvno srodstvo”.f181

Iz navedenih podataka vidi se, prije svega, da je i doseljeno stanovnistvo u plemenu Bjelopavlicima vecinom poticalo iz raznih, pretezno susjednih krajeva Crne Gore, dakle, da je etnicki bilo crnogorsko, uz odredjenu albansku komponentu, u skladu i sa predanjem o “dukadjinskom” porijeklu Bijelog Pavla. Prema tome, plemensko i etnicko formiranje plemena odvijalo se u simbiozi najstarijih doseljenika i starih Luzana, iz koje se razvilo jako plemensko jezgro. Sobajiceva istrazivanja pokazuju da su se i kasnije u Bjelopavlice doseljavali pojedinci, najcesce putem ugzorilokalnog braka. U svim tim odnosima i procesima moze se pratiti odlucujuci uticaj starijeg stanovnistva u drustvenom i etnickom formiranju plemena. A to je posebno izrazeno u arhaicnim osobinama njihovog govora, koji Boskovic odredjuje kao poseban govorni tip, zajedno sa govorom susjednih Pjesivaca.f182

I u Pjesivcima kao najstarije stanovnike tradicija navodi Spane, i zatim Luzane koji su, po tragovima naselja, stanovali u nizim predjelima, dok su im vise strane, osobito u Gornjim Pjesivcima, sluzile za ispasu.f183 Poslije Kosova, kako po predanjima ocjenjuje Sobajic, poceli su uskoci sa raznih strana dolaziti u Pjesivce. Ali, i on sam primjecuje da se uskoci, od kojih su se razvila bratstva u Pjesivcima, nijesu svi u isto vrijeme doselili, a zatim da su se doseljavali pojedinci.f184 Dakle, i ovdje je slijedilo sukcesivno i pojedinacno doseljavanje, kako se vidi iz predanja koja je zabiljezio Sobajic. Ovi su se pojedinci u novoj sredini obicno zenili, a njihovi su potomci morali, zbog egzogamije, sklapati brakove sa starincima ili sa mijesanim stanovnistvom iz drugih bratstava. Tek na taj nacin moglo se uvecavati novo stanovnistvo, porijeklom od doseljenika i starinaca. Ali, prema predanju, nijesu se ni oni “jednako namnozavali”. Najvise se namnozilo potomstvo od jednog uskoka, od kojeg vode porijeklo skoro sva srodna bratstva u Gornjim Pjesivcima.f185 Po predanju, njihov predak Bogdan dosao je u Pjesivce iz plemena Gruda. Od njegovog brata Grujice namnozilo se albansko pleme Grude s kojima se “Gornji Pjesivci i sada svoje i rodjakaju”.f186 Zanimljivo je i predanje da je Bogdan imao vanbracnog sina Gostoja,f187 jer se na neki nacin Bogdan morao zeniti u nekom starinackom bratstvu. Jedino na taj nacin moze se shvatiti kako je staro crnogorsko stanovnistvo asimilovalo doseljenike albanskog porijekla.

I predanja o porijeklu glavnih bratstava u Donjim Pjesivcima govore o ugzorilokalnom braku. Tako je predak Rosandica dosao “u najam” kod luzanskog bana Vuka i uzeo njegovu kcer Rosnu za zenu. A u stvari uzela je ona njega, pa su se njihovi potomci i prozvali Rosandici.f188 K njima je, bjezeci od krvi, doselio i neki pop “od Radulovica iz Basinog sela u Cucama”, od kojeg poticu Radulovici. Predanje kaze da su popu dali peti dio imanja, sto je moglo uslijediti samo zenidbom u starinackom bratstvu. Na isti nacin doselio se i popov brat.f189 Dalje se spominju pojedini doseljenici, jedan iz Banjana koji se takodje ozenio u Pjesivcima, zatim Marko Britvic koji je navodno zarobio jednu djevojku i njome se ozenio. Poslije njegove pogibije, njegova zena Cerana upravljala je selom deset godina. Marijan Bolica 1614. godine navodi Marka Britvica kao glavara sela Britvica (Brajkovica) sa 50 domova i 120 vojnika.f190 Pojedini doseljenici poticu iz Kuca, iz Njegusa (Zalazi), iz Ljesanske nahije,f191 dakle iz Crne Gore i Brda. Medjutim, Sobajic je primijetio da je govor Pjesivaca “pravilniji i cistiji nego kod Starornogoraca, oni ne izgovaraju kao Cevljani, na primjer: snaha, snijeg, znas itd.” I po toj su osobini Pjesivci blizi Hercegovcima, zakljucuje Sobajic.f192 I Radosav Rotkovic ukazuje na izvjesne razlike u govorima Bjelopavlica i Pjesivaca ciji je govor blizi hercegovackom tipu.f193

U Pjesivcima, kao i u nekim drugim crnogorskim plemenima, jasno je izrazena dualna plemenska struktura, sto predstavlja trag arhaicne rodovske strukture (Gornji i Donji Pjesivci, Gornji i Donji Vasojevici, Gornji i Donji Bratonozici itd.). Veoma je arhaicno i plemensko ime Pjesivci, koje potice od praslovenske rijeci ples – celavost, odnosno od pridjeva pljesiv (XV vijek) u znacenju “go, celav”. Sobajic ime Pjesivci pravilno dovodi u vezu sa oronimom Pljesivica u Hrvatskoj, glavicom Pjesivac u Kucima, brdom Pjesivac u Katunskoj nahiji,f194 sto pokazuje da su imenom Pjesivci oznacavani stanovnici karsnih, golih brda – “Golobrdjani”.f195 Pri tome je veoma znacajno da su i predanja o starim Spanjima svjezija u Pjesivcima nego u Bjelopavlicima, “cesce su strine koje zovu spanjskim, kao kucista, groblja i dr.” I za poneko staro bratstvo u Pjesivcima govori se da su od Spanja.f196 Prema svemu tome, u jednom ranijem radu izlozio sam misljenje da se u imenu Pjesivci ocuvalo znacenje imena starih Spana, od starogrckog spanios u znacenju – rijedak, go, suprotno od gust, kojim su Grci iz jadranskih emporija mogli oznacavati ilirske stanovnike golih, karsnih brda – “Golobrdjane”.f197

U Pjesivcima mogu se pratiti kontinuirani etnicki procesi koji pocinju slovenskom asimilacijom starog ilirsko-romanskog stanovnistva, ciji se trag direktno ocuvao i u imenima Spani – Pjesivci. Ovaj se proces nastavlja asimilacijom mijesanog balkansko-slovenskog stanovnistva srednjovjekovne Luske zupe, zvanog Luzani. Sobajic je racunao da u Pjesivcima od Luzana vodi porijeklo svega 5% stanovnistva,f198 ali tu moze biti rijec samo o ostacima, jer se osnovna masa Luzana izmijesala sa relativno kasnijim doseljenicima i sa njima obrazovala novi sloj crnogorskog stanovnistva. Zavrsni etnicki proces izrazen je sukcesivnim doseljavanjem pojedinacnih uskoka, vecinom iz susjednih krajeva Crne Gore, koji su se u plemenu zenili i asimilovali, tako da njihovi potomci predstavljaju relativno noviji etnicki sloj. Uz albansku komponentu, na koju bi ukazivalo i srodstvo sa albanskim Gasima, neke jezicke crte upucuju i na uticaj stanovnistva hercegovackog govora. Ali u cjelini, vidi se da je izvrsena asimilacija srazmjerno novijih doseljenika, sto je najbolje izrazeno u posebnom govornom tipu Bjelopavlica i Pjesivaca, kako ga je odredio lingvista Radosav Boskovic.f199

Oslanjajuci se na Etimologijski rjecnik Petra Skoka mogao sam konstatovati da vecina preslovenskih toponima u Piperima potice iz kruga dalmatsko-romanskih govora, iz cega se moze zakljuciti da ovi toponimi i etnonimi (Mataruge i sl.) poticu od indigenih ilirsko-romanskih stanovnika ovih krajeva. Dalje je veoma znacajno da se uz balkanske (romanske ili mediteranske, rjedje albanske) toponime naporedo javljaju i neki veoma stari, praslovenski nazivi (Drezga, gvozd), jer to svjedoci o veoma starom mijesanju balkanskog i slovenskog stanovnistva.f200 Kako se iz ovoga moze zakljuciti, i prvobitno jezgro starih Pipera obrazovalo se od ove mjesavine balkanskog i starog slovenskog stanovnistva. I samo ime Piperi, kako sam vec ukazao, nije juznoslovensko, kako je mislio Erdeljanovic, vec potice od grckog Filipos, lat. Philipus, reduplikacijom izvedeno od milja kao Pipo,f201 u obliku Piper, Piperi svakako neslovenskog porijekla. Pored starih Pipera, kao drugu znatniju etnicku komponentu u formaciji plemena Pipera, Erdeljanovic navodi, “do pre tri i po ili cetiri stoleca”, – Luzane, i zatim trecu, najmanju skupinu Mugose. I Jirecek i Erdeljanovic ocijenili su osnovno Mugose kao stanovnike vlaskog porijekla, a Erdeljanovic, na osnovi predanja, govori i o dobrim odnosima Mugosa i Luzana, i o njihovim uzajamnim zenidbama.f202 A to bi ponovo dokazivalo da je dualna egzogamija bila veoma znacajan cinilac u rodovskim odnosima i u etnickom izjednacavanju ovog starijeg stanovnistva. Medjutim, Erdeljanovic je Luzane oznacio kao “Srbe”, iako za takvu ocjenu nije bilo nikakvog osnova.f203 Narodna predanja Luzane ponekad odredjuju kao savremenike starih Spana ili pak Mataruga, Macura i Mataguza, koji su se i fizickim tipom razlikovali od ostalog slovenskog stanovnistva.f204 Toponimi u predjelu Crncima, glavnom sjedistu Luzana u oblasti plemena Pipera, kao sto su Kapes (caput, capitis – vrh, glavica), Mrgan (margo, inis – rub, medja), Kopilje (kopil, balkanska rijec), Cipitori (cippus – nadgrobni kamen), svjedoce o znatnijoj romanskoj komponeneti u etnickom sastavu Luzana, odnosno o mijesanju slovenskog stanovnistva sa romanskim starincima.f205 Sobajic je ocijenio da su se medju Luzanima u Bjelopavlicima dugo odrzavale grupe preslovenskog stanovnistva, a u cjelini je konstatovao da se Luzani “i sada po tipu razlikuju od drugih plemenika”.f206 Iz svega toga vidi se da su Luzani jos u ranom srednjem vijeku (XII v.) predstavljali balkansko-slovensku mjesavinu, etnicki jos nedovoljno izjednacenu i formiranu, pa su stoga i zadrzali teritorijalno ime po LUskoj zupi, u kojoj su prvobitno zivjeli (Dukljaninov Ljetopis, XII vijek). Ovo bi potvrdjivala i njihova kasnija povezanost sa grupom Mugosa, a na njihovo slozeno, balkansko-slovensko porijeklo ukazuje i odnos mladjeg crnogorskog stanovnistva prema njima.f207

Iz toga sto kasnija predanja redovno govore samo o “plemenu Piperima”, kako ga u XVII vijeku navodi i Bolica, Erdeljanovic je zakljucio da je u XVI vijeku izvrsena neka znatna promjena u odnosima spomenuti tri grupe. Glavni uzrok ove promjene Erdeljanovic nalazi u jacanju i sirenju grupe doseljenika iz bratonozickog Lutova.f208 Medjutim, i sam je Erdeljanovic konstatovao da se radilo o povremenom i pojedinacnom doseljavanju. Ti su doseljenici, kaze Erdeljanovic, “kao pojedine porodice ili samo kao pojedinci podolazili u Pipere jedni po drugim, pocevsi od sredine sesnaestog veka ili nesto ranije pa u toku dva-tri pasa ljudi”. On ujedno istice da broj ovih doseljenika prvobitno nije bio velik, da je doslo “desetak doseljenika, koje samih koje s porodicama iz Lutova; dosla su trojica iz Pjesivaca i jos sve po jedna porodica iz Bratonozica, iz Zagaraca, iz Niksicske zupe, iz Bjelopavlica i iz Kuca, a za dve se ne zna odakle su”. Iako su doseljenici u pocetku bili malobrojni, oni su se u toku vremena toliko namnozili, da su u Erdeljanovicevo vrijeme njihove porodice (ukupno 507) sacinjavale “vise nego polovinu od svekolikog broja piperskih porodica”.f209 Medjutim, ovoliki porast mogao je uslijediti tek mijesanjem malog broja doseljenika sa starincima, na sto je neminovno upucivala i rodovska egzogamija. A zatim, ono sto prvo pada u oci i sto je bitno za pitanje etnickog razvitka i etnicke strukture, to je cinjenica da svi doseljenici odreda poticu iz drugih crnogorskih plemena, da predstavljaju etnicki crnogorsko stanovnistvo. A povremeno doseljavanje malobrojnih porodica i osobito pojedinaca pokazuje da je doseljavanje vrseno u rodovskim odnosima i da je bilo regulisano rodovsko-plemenskim obicajima. Ali, to ujedno obara glavnu Erdeljanovicevu tezu o silnom doseljavanju sa strane i o korjenitoj izmjeni etnicke strukture plemena. Medjutim, pored svih navedenih podataka, Erdeljanovic naglasava kako se i u Piperima potvrdila cinjenica, kao i u drugim plemenima (Drobnjacima, Kucima, Bratonozicima), da je sa novim doseljenicima “od dobroga soja uneseno u stara plemena mnogo nove snage i zivlje, svezije krvi”.f210 I pored sve moguce stilske metafore, ovakav zakljucak u sustini istice bioloske cinioce, u skladu sa Cvijicevim shvatanjima, kao odlucujuce u formiranju plemena i u etnickom razvitku stanovnistva, iako nije nimalo jasno zasto bi doseljenici iz susjednih plemena unosili “sveziju krv”.

Kao drugi znacajan cinilac u formiranju novih, mocnih bratstava Erdeljanovic istice njihov geografski polozaj, jer su nova naselja zahvatila srediste piperske oblasti, dok su stara bratstva piperska i luzanska sva izvan sredista i po ivicama.f211 A na drugom mjestu on narocito naglasava da su naselja u oblasti plemena Pipera “uvek zauzimala ista ili gotovo ista mesta, dakle da je plemensko sediste imalo u glavnom iste granice od vrlo davnasnjih vremena”.f212 I kad imamo u vidu srazmjerno mali broj doseljenika, zatim i cinjenicu da su povremeno doseljavale pojedinacne porodice ciji su se barema kasnije odrasli clanovi, kao i pretezno doseljeni pojedinci, nuzno zenili u nekom starinackom bratstvu, onda je prirodno tim putem moralo doci do asimilacije doseljenika, odnosno njihovih potomaka. Prema tome, nova su se bratstva razvila od potomaka doseljenika i starinaca, pa su na taj nacin nova bratstva i mogla zadrzati sredisnje dijelove plemena. Da je asimilacija doseljenika bila najjaca u sredistu plemena, potpuno potvrdjuje okolnost da su u sredisnjim dijelovima plemena najbolje ocuvane i specificne, arhaicne crte narodnog govora. Kako je utvrdio Radosav Boskovic, jezicke izoglose uglavnom se podudaraju sa plemenskom granicom, a unutar plemena rijetke su razlike u narodnom govoru. Na taj nacin on je odredio i poseban govorni tip u Kucama i Piperima.f213

Za rekonstrukciju ovih odnosa i procesa, ciju dijalekticnost nije do kraja sagledao, Erdeljanovic nam je dao dovoljno podataka. Pored zblizavanja Mugosa i Luzana “uzajamnim zenidbama”, on navodi i zblizavanja Luzana iz Crnaca sa Piperima. Iz njegovih izlaganja vidi se da je bilo i slucajeva da se medju Luzanima naseli poneko iz Pipera, a spominje se i neka odivaJanja po kojoj su se prozvali Janjici.f214 Po tome prije bi se moglo zakljuciti da se radilo o ugzorilokalnom braku, jer se navodi kako su njeni sinovi preoteli i knestvo u Crncima. U svojim zavrsnim razmatranjima Erdeljanovic primjecuje kako je ekonomska borba izazvala sukobe medju bratstvima oko zemljista, pa zatim istice kako su ove prilike izazvale i stavranje osobitog drustvenog oblika – zdruzenih ili slozenih bratstava, koja inace nijesu medju sobom u krvnom srodstvu. “To se zbracivanje obicno pocne medjusobnim zenidbama, pa se posle jos utvrdi i jasnije obelezi time, sto slabije bratstvo uzme krsno ime jacega i sto se pisu u zajednickoj citulji, pa se i kopaju u istim grobovima.”f215 Sasvim prirodno, ovo je zbracivanje najprije pocinjalo komplementarnom endogamijom (dualnom egzogamijom) izmedju clanova dva nesrodna bratstva, ali se iz Erdeljanovicevih podataka ujedno vidi da je jace bratstvo bilo starinacko i da je nametalo svoju slavu i davalo svoje groblje. Zapravo, komplementarna endogamija izmedju clanova dva bratstva postepeno je dovodila do takvog orodjavanja, da bracne veze medju clanovima ovih bratstava vise nijesu bile mogucne, pa se konacno obrazovalo jedno egzogamno bratstvo, sa istom (starinackom) slavom i sa zajednickim (starinackim) grobljem. Tim putem tekla je i asimilacija stanovnistva i tako se stvaralo etnicko izjednacavanje u plemenu. Na taj nacin moze se jedino i shvatiti Erdeljanovicev krajnji zakljucak da su, “pre tri i po stoleca i vise”, doseljenici iz bratonoskog Lutova morali da se “pribijaju uz starija bratstva”, i to, “bas u sredistu plemena”, gdje su se razvili u “jaku grupu od srodnih bratstava”.f216 Po svemu sto je Erdeljanovic izlozio ocito je da se doselio mali broj doseljenika iz Lutova, “desetak koje samih koje s porodicama”,f217 i da su se ovi doseljenici, odnosno njihovi potomci, morali zeniti (udavati) u sredisnjim, starinackim bratstvima u koja su se doselili. Prema tome, tek od zajednickih potomaka doseljenika i starinaca mogla su se razviti jaka sredisnja bratstva. I samo na taj nacin moze se govoriti o “novom formiranju plemena”. I tek na toj osnovi mogla je biti izvrsena promjena “i u etnickom sastavu plemena i u njegovu obimu i u ekonomskim prilikama”.f218 A iz svega toga postaje ocigledno da su u tim procesima crnogorski starinci u Piperima morali izvrsiti bitan uticaj na zajednicke potomke, sto se posebno ogleda u govornom tipu i u zajednickoj slavi.

I u svom djelu Kuci Erdeljanovic je podrobno obradio “cista” bratstva i “slozena” bratstva, koja se razlikuju po svom postanku, a dijelom i po svojoj strukturi. Za razliku od slozenog bratstva, cisto bratstvo “vodi sasvim pouzdano svoje poreklo od zajednickog pretka, t.j. grananjem od jedne porodice”. Njihove porodice znaju i odrzavaju srodnicke veze i predanja o zajednickom pretku. Sve porodice jednog bratstva slave isto krsno ime.f219 U Kucima su cista bratstva, kako tvrdi Erdeljanovic, “gotovo sva od onih silnih doseljenika, koji se posle naglo namnozise i razvise, te pritesnise ili sasvim istisnuse mnoga slabija brastva”.f220 Erdeljanovic je u svoje vrijeme zatekao takva razgranata bratstva, ali je pitanje da li su se doseljavale cijele porodice ili pojedinci koji su se u novoj sredini zenili, kako smo vidjeli i u drugim plemenima. Pa i u slucaju doseljavanja cijelih porodica, njihovi su se clanovi morali uzimati sa starincima zbog opsteg pravila rodovske egzogamije. Prema tome, i ovdje se stanovnistvo moralo obrazovati stapanjem starijeg i doseljenog zivlja. Ovaj je proces mnogo vidniji u postanku slozenih bratstava. Slozena su bratstva nastajala na taj nacin sto se “navek sjedinjavalo po jedno staro i jedno novo brastvo”.f221 Iz Erdeljanovicevih analiza veoma se jasno vidi da se radilo o stapanju starinackog i doseljenog zivlja, pri cemu su starinci imali odlucujuci uticaj u procesu izjednacavanja i asimilacije stanovnistva. Staro je bratstvo, kaze Erdeljanovic, bilo “vecinom neznatan ostatak nekog starijeg stanovnistva, koji je ipak imao velikog ugleda zbog svoje starine, stecenih prava i mozda imucnosti, a novo je brastvo bilo vecinom od ljudi skoro doseljenih i neznatnih”. Prilikom ovog spajanja redovno je mladje bratstvo “primalo ime i slavu starijeg brastva”.f222 A sve to pokazuje da je starinacko stanovnistvo, makar i malobrojno, svojim ugledom, svojom ekonomskom i uopste drustvenom pozicijom imalo povoljniji polozaj u procesu asimilacije doseljenika. Ako su doseljenici sticali imovinska prava, u prvom redu pravo na katune, a gubili svoje ime i svoju slavu, onda ovu pojavu mozemo shvatiti samo na taj nacin ako pretpostavimo da su u pocetku prevladavali izvjesni oblici ugzorilokalnog braka. I sam je Erdeljanovic pretpostavio da su slozena bratstva nastala tim putem. Vrlo su nam jasan primjer za ovakvo spajanje, kaze Erdeljanovic, danasnji Bakecevici na Kosoru, koji su sastavljeni od starih, pravih Bakecevica i novic Banjovica koji sada cine dvije trecine od tog udruzenog bratstva.f223 A da se tu radilo o staroj balkanskoj tradiciji, pokazuje i Erdeljanoviceva primjedba da je kod kuckih Albanaca vecina danasnjih bratstava slozena.f224

Za crnogorska bratstva Berovjana i Perica zna se da su promijenili slavu, iz cega Erdeljanovic zakljucuje da se radilo o stapanju “novih dosljaka sa starim, zatecenim brastvima”.f225 Za Kostrovice i Nikezice on takodje pretpostavlja da su “njihovi preci na isti nacin poprimili slavu starih brastava, medju koje su se naselili ili u cije su kuce mozda zenidbom usli”.f226 Karakteristican primjer komplementarne endogamije izmedju crnogorskih i albanskih bratstava predstavlja odnos Stijelovica i albanskih Nuculovica, koji su se zajedno i preselili u Koce, gdje su konacno i Stijelovici postali Albanci. Slican je slucaj jedne grupe crnogorskih porodica koje su se doselile u Koce. Clanovi ovih porodica su sa albanskim Marima, “blizu kojih su se u Kocima naselili, bili dugo vremena u zenidbenim odnosima i na taj nacin sa njima blisko srodili i poarbanasili, pa kao sto to vrlo cesto biva (osobito kod Arbanasa) presli i u njihova brastva”.f227 Erdeljanovic zatim u Kucima navodi nekoliko albanskih bratstava ciji su preci, po predanju, bili crnogorski doseljenici, obicno bjegunci od krvi.f228 I vojvoda Drekale, osnivac najmocnije grupe kuckih bratstava bio je albanskog porijekla, ali ozenjen Crnogorkom, a njegov sin Lale ozenio se “cerju ili sestrom bratonoskog vojvode Peja Stanojeva”.f229

Poneka albanska rijec i poveci broj licnih i mjesnih imena u Kucima, po misljenju Erdeljanovica, “ima se pripisati nesto vrlo cestim odnosima s Arbanasima ali mnogo vise zenidbama sa Arbanaskinjama”. Kuci sami vele, kaze Erdeljanovic, da su “arbanaskim osobnim imenima i ponekim mesnim nazivima najvise uzrok arbanaske neveste”.f230 Iz toga se vidi da je, pored cestog ugzorilokalnog braka, asimilacija vrsena i mjesovitim virilokalnim brakovima. Po nazivima nekih starih naselja i po nekim drugim topografskim imenima Erdeljanovic je pretpostavio da je osobito na jugu kucke oblasti “moglo biti samo malo ostataka od starosedelaca”.f231 Na isti nacin on je ocijenio da je i poneko staro bratstvo u Kucima “poreklom od vlaskih starosedelaca”.f232 Medjutim, kad se obuhvate u cjelini, navedeni podaci pokazuju da je u etnickom formiranju crnogorskog stanovnistva kucke oblasti presudnu ulogu imalo starinacko slovensko stanovnistvo koje je najprije asimilovalo ostatke vlaskog i jedan dio albanskog zivlja, a zatim i kasnije doseljenike koji vecinom poticu iz drugih dijelova Crne Gore. Pored jezickih crta koje izdvajaju kucki govor zajedno sa piperskim u poseban tip,f233 ovo najbolje potvrdjuje niz specificnih i veoma arhaicnih obicaja, osobito svadbenih i bozicnih, odnosno novogodisnjih.f234

Erdeljanovic je usvojio pretpostavku Rovinskog da su stari Kuci i stari Bratonozici bili jednog porijekla i da su prvobitno sacinjavali jedno pleme, ciji se jedan dio preselio preko Male Rijeke. Tome u prilog Erdeljanovic navodi i cinjenicu da su Kuci, kao i Bratonozici, “od vajkada slavili sv. Nikolu”.f235 I za obicaje u Bratonozicima Erdeljanovic istice da su, osim neznatnih pojedinosti, “sasvim jednaki s onima u Kuca”.f236 Inace, Erdeljanovic je smatrao da je plemensko ime Bratonozici vlaskog (romanskog) porijekla i da je, prema tome, i prvobitno plemensko jezgro bilo vlasko, koje su navodno doseljeni “Srbi” poslovenili. U starim srpskim listinama nalazimo poveci broj imena od korjena Brat, pa medju njima i Bratonjeg. Ta imena nosili su Vlasi, pastiri romanskog porijekla, konstatuje Erdeljanovic: “To nam daje razloga verovati da je i musko ime Bratonog, od kojega je moralo postati prezime Bratonozici, bilo ime nekog Vlaha. Taj je Vlah bio predak pastirskog bratstva koje je imalo svoje katune u oblasti danasnjih Bratonozica i koje se po njemu prozvalo Bratonozici”.f237 U stvari, srpski srednjovjekovni izvori, sa malim izuzetkom, iskazuju mahom slovenska imena Vlaha, tako da o njihovom romanskom etnickom karaktetu u to vrijeme ne moze biti govora. Tu se radilo o slovenskom stocarskom stanovnistvu koje se etnicki formiralo u simbiozi sa ostacima romanskih Vlaha, u vrijeme kada ih spomenici navode, vec sasvim poslovenjenih. I samo ime Bratonjeg, spomenuto u XIV vijeku, i pored mogucne krajnje vlaske formacije (njeg-nog), pripada “dvoclanom staroslovenskom tipu”, kao i Bratimir (XIII v.), Bratislav (XIV v.), Bratoljub (XIV v.), Bratomil (XIII v.), kako ga objasnjava Petar Skok.f238 Stoga je i sasvim razumljivo sto i vecina imena starih bratonoskih bratstava ima slovenski oblik i sto su imena sela i ostali toponimi s malim izuzetkom slovenski (“srpski”, kako kaze Erdeljanovic). Pa prema svemu tome, nije bilo potrebe da se pretpostavi kako su se u bratonosku oblast “rano poceli naseljavati Srbi”, koji su asimilovali bratonoske Vlahe.f239

Erdeljanovic istice da se plemensko ime Bratonozici prvi put javlja sredinom XV vijeka, zapravo u poznatom ugovoru sa Mlecanima iz 1455. god., a pod imenom Branovichi,f240 sto nije sasvim pouzdano. Kako saopstava Branislav Djurdjev, Bratonozici su upisani u turski defter 1570. godine, ali treba obratiti paznju, primjecuje Djurdjev, da u Skadarskom zemljisniku iz 1416. godine ima mnogo naseljenika iz zetskih katuna. U selu Capenico (Kupelnik) upisani su Marco Bratonese i Marco Bratonesso, sto Djurdjev opravdano ocjenjuje kao prvi, iako posredni spomen Bratonozica. On je u pravu i kada smatra da Erdeljanovicevo “vlasko brastvo” u Bratonozicima nijesu sacinjavali romanski Vlasi. Ali, nema nikakvog razloga ni opravdanog osnova da se Erdeljanovicevo objasnjenje o razvitku plemena Bratonozica od “vlaskog brastva” shvati u znacenju “vlaskog katuna” kao rodovske organizacije, kako to Djurdjev insistira.f241 Sela po Bratonozicima, kao i u drugim crnogorskim plemenima, “vecinom su naseljena od brastava, dakle cine srodnicke brastvene celine”. Mnoga od tih sela i ne zovu se drukcije nego po prezimenu svoga bratstva, konstatuje Erdeljanovic.f242

Pored starog predanja o Bratu, doseljeniku i najmladjem bratu (minorat), od kojega su se razvila bratstva prozvana Bratonozici, o formiranju plemena na osnovi rodovskih odnosa neposredno svjedoci i njegova dosljedna dualna struktura. Tako crnogorski mitropolit Vasilije, u jednom pismu iz 1753. godine, saopstava kako se Bratonozici dijele “na dva plemena”, sa jednim vojvodom. Erdeljanovic je pravilno ocijenio da je nazivom “dva plemena” mitropolit oznacio “dva glavna bratonoska brastva, posto se u obicnom govoru ne samo brastva, nego i manji rodovi cesto nazivaju plemenima”. I u vrijeme njegovih ispitivanja (1910-1911) pleme su sacinjavali “Donji Bratonozici ili Bratonozici u uzem smislu i Gornji Bratonozici ili Brskut”. I danas su, kaze Erdeljanovic, u Bratonozicima dva velika bratstva, jedno su Bratovi potomci, a drugo Lutovci.f243 Stoga moramo pretpostaviti da je izmedju bratonoskih bratstava, podijeljenih u dvije vece grupe, moralo biti pojava dualne egzogamije, kao i u drugim crnogorskim plemenima. A iz cjelokupnog Erdeljanovicevog izlaganja o plemenu Bratonozica, i na osnovi istorijskih izvora i toponima, moze se zakljuciti da je i etnicko formiranje stanovnistva teklo na isti nacin kao i u drugim crnogorskim plemenima. Osnovni sloj sacinjavalo je starije slovensko stanovnistvo u simbiozi sa balkanskim starincima koji su jos u ranijem srednjem vijeku (XIV v.) uglavnom bili vec poslovenjeni. Ovaj stariji sloj asimilovao je i kasnije doseljenike, kako pokazuje zajednicka slava Bratonozica (sv. Nikola) i zajednicka prisluzba “Bratova potomstva, kao i ostalih Bratonozica” (sv. Petka).f244

I u Vasojevicima, kao i u drugim crnogorskim plemenima, bila su ocuvana predanja o starom, preslovenskom stanovnistvu (Spanji, Macure, Latini, Bukumiri), kojemu su pripisivali neka “groblja, crkvine i kakve ostatke rasturenih zidova”. Ali, kako primjecuje Vesovic, sasvim su rijetki tudji nazivi ili kakva imena koja bi ukazivala na staro stanovnistvo, kao sto je to slucaj po Kucima i Zeti.f245 U Donjim Vasojevicima, u selu Luscu postoje nekolike porodice s prezimenom Bukumiri, porijeklom iz Bratonozica. Naselje Cecuni, koje spominje Bolica 1614. godine, svojim imenom upucuje na vlaski trag, a isto tako imena sela Bastasi i Kaludra.f246 Po Skokovom objasnjenju, rijec bastah – nosac, postala je u Dubrovniku od srednjolatinskog bastasius, pl. bastasi,f247 dok je ime Koludra, grckog porijekla, prvobitno oznacavalo kaludjericu, a u nas jezik je preslo preko dalmatsko-romanskog govora.f248 Iz toga se vidi da je i ovdje rano moralo doci do asimilacije i potiskivanja ostataka preslovenskog stanovnistva, iako mozda manje vidno nego u nekim drugim crnogorskim plemenima. Ali, to ne znaci da je etnicko formiranje plemena Vasojevica bilo manje slozeno. Naprotiv, moze se reci da se ovo veliko pleme razvilo od vise balkansko-slovenskih (Luzani) i slovenskih grupa razne starine i razlicitog porijekla. Kako je i Cvijic konstatovao, “najmnogobrojnije pleme, Vasojevici, je vrlo slozenog porekla. Staro plemensko jezgro, nastanjeno u Lijevoj Rijeci, pojacano je sjenickim uskocima. Osvajanjem su prosirili svoju teritoriju i asimilovali stare Luzane, zatim arhaicne stanovnistvo Lima Srbljake koji su se bavili zemljoradnjom, i najzad Sekularce, nastanjene u dolini jedne Limove pritoke”.f249

Stara predanja o petorici brace navode da je Vaso sa Ceva (gdje je ostao Ozro) dosao u Pipere kod onamosnjeg poglavice i tu se ozenio njegovom kcerkom Marom.f250 Ovdje se ponavlja predanje o ugzorilokalnom braku, a zatim se govori o Vasovom dolasku “sa zetskih strana” i o njegova tri sina od cijih se potomaka razvilo pleme.f251 Pored glavnih bratstava, podijeljenih u tri grupe, koja iskazuju porijeklo od rodonacelnika Vasa Vasojevica, ima rodova koji su “starosjedioci ili doseljenici iz drugih plemena”.f252 O dualnoj strukturi plemena svjedoci podjela na Gornje i Donje Vasojevice, koji se razlikuju i po sastavu stanovnistva, ali vecina doseljenika potice iz Pipera, Kuca, Bratonozica, iz Ceklina, Bajica, Morace, dakle, mahom iz oblasti crnogorskih plemena.f253 I ovdje se navode slucajevi kada se doseljenik ili njegov sin zeni u starinackom bratstvu ili se nabrajaju bratstva koja su s pravim Vasojevicima vezana “srodjavanjem”,f254 sto opet ukazuje na domazetstvo i na dualnu egzogamiju. Sekularci su vecinom starinci, kako ocjenjuje Vesovic.f255 Ako pak rijec sekular u nasem jeziku potice od latinskog pridjeva saecularis – “stoljetni”, kako misli Skok,f256 a latinska rijec saeculum znaci i “pokoljenje, narastaj”,f257 onda mozemo pretpostaviti da je naziv Sekularci izvorno oznacavao slovenske starince u cijem se imenu ogleda mijesanje sa romanskim zivljem.

Naziv Asani, koji je oznacavao stanovnike zemljoradnickih sela, izvodi se od rijeci (h)as koju Skok objasnjava kao balkanski turcizam arapskog porijekla (hass) “iz oblasti turske feudalne administracije”.f258 Vesovic joj poblize odredjuje znacenje “drzavna zemlja” i smatra da je has oznacavao posjed narocite vrste, sa nekim privilegijama za njegove stanovnike.f259 Ime Srbljaci takodje bi oznacavalo ove stanovnike zemljoradnickih sela, a poticalo bi od starosrpskog imena Srblje. U naslovu srpskih vladara pise “kralj Srbljem”, a car Dusan 1348. godine kaze: spisasmo imena metohijama po Srbljah i po Romaniji (Mon. serb. 140).f260 U Hercegovini, naprotiv, imenom Srbljaci oznacavani su planinski stocari.f261 Medjutim, i vasojevicka bratstva iz grupe Asana ili Srbljaka takodje pokazuju svoje porijeklo iz Ceklina, iz Kuca, iz Bratonozica i Lutova, iz Bjelopavlica, Pipera i Rovaca, iz Morace, Drobnjaka, Njegusa i Ozrinica.f262 Kako saopstava Vesovic, gotovo sva ova bratstva kazuju svoju starinu iz pojedinih plemena Crne Gore i Brda. Inace je, po Vesovicu, i medju Asanima ili Srbljacima gotovo nemoguce izdvojiti starince i doseljenike, pa izgleda da su se crnogorski doseljenici, od prije dva tri vijeka, srodili sa zaostalim starinackim porodicama.f263

Slicna zapazanja o ovim odnosima i procesima izolozio je i Milisav Lutovac u svom referatu na skupu u Titogradu (23. XI. 1978). Kako navodi Lutovac, Vasojevici su mnoga doseljenicka bratstva iz raznih krajeva nazivali Srbljacima ili Asanima, od imena Has, kako je za vrijeme Turaka nazivana oblast stare Budimljanske zupe. I sve docnije naseljenike, bilo iz koje oblasti, Vasojevici su ubrajali u Srbljake. Kako zakljucuje Lutovac, naziv Srbljaci naslijedjen je od starog polimskog stanovnistva koje nije bilo organizovano kao pleme, vec je nosilo samo opsti naziv Srblji. Pod tim nazivom, iako heterogenog porijekla, sastavljeni od starinaca i raznih doseljenih bratstava iz Brda i Crne Gore, grupisu se radi protivteze Vasojevica. Ove dvije grupe, kako na kraju zakljucuje Lutovac, nijesu se splemenile, “ali su se putem razgranatih rodbinskih veza potpuno izjednacile”.f264 Stoga je pitanje da li su se i ovdje doseljavala cijela bratstva ili pretezno pojedinci ili pojedine porodice, kako je bilo i u drugim plemenima.

Gledano u cjelini, i u etnickom sastavu Vasojevica mogu se utvrditi neki osnovni procesi, kao i u drugim crnogorskim plemenima. I ovdje je stariji sloj slovenskog stanovnistva asimilovao ili potisnuo ostatke balkanskih starinaca. U donjem dijelu plemena, posebno u imenima Srbljaci i Asani, sacuvan je trag starijeg, zemljoradnickog stanovnistva, ali brojni podaci svjedoce da i mnogi kasniji doseljenici u plemenu mahom poticu iz raznih krajeva Crne Gore i Brda, i da su se oni srodili sa zatecenim starincima. Prema tome, i stanovnistvo Vasojevica, svojim porijeklom, i po svom etnickom karakteru je crnogorsko, sto se posebno ispoljava u nizu karakteristicnih obicaja. To pokazuje i prvi pisani pomen Vasojevica pored Pipera u jednom dubrovackom izvoru iz 1444. godine, “kada jos nisu sedeli na gornjem Limu, nego kod tvrdjave Meduna”, u danasnjoj oblasti Kuca, kako istice Jirecek.f265

Zavrsna razmatranja

U jednom ranijem radu ukazao sam da mnogi stariji toponimi u oblasti crnogorskih plemena, osobito u Piperima gdje su najbolje istrazeni, poticu iz kruga dalmatsko-romanskih govora.f266 Ovo se moze pratiti i u nekim drugim izrazima romanskog porijekla, kao sto su: komun, komunica, turma (1312. god.), mandra, famelja, kastriga (porodica). I za rodovsku strukturu tako indikativna rojec pãs, u izuzetnom znacenju “koljeno u rodu”, zapravo stepen srodstva, gradus (on je jedan pãs njemu blizi), kako je Vuk objasnjava,f267 nije izvedena prema albanskoj rijeci brõz (pojas, generacija), kako je mislio Ivan Popovic.f268 Njeno porijeklo treba traziti u latinskoj rijeci passus, us, od pandere “razapeti, pruzati, pruzati se”, a u znacenju gradus, stepen,f269 pa prema tome i mjera za generacijski stepen srodstva. I u Skokovom Etimologijskom rjecniku rijec pãs je objasnjena kao mjera (korak, sezanj).f270 A kako je zakljucio Pavle Ivic, u crnogorskim se govorima uopste osjecaju tragovi intenzivnog dodira i mijesanja slovesnkog stanovnistva sa romanskim i albanskim. Nerazlikovanje silazne i uzlazne intonacije u zetskim govorima Ivic, stavise objasnjava kao posljedicu bilingvizma.f271 Medjutim, moze se primijetiti da su u crnogorskim govorima neke romanske rijeci naslijedjene, usvojene, saobrazno drustvenoj i uopste zivotnoj simbiozi, za razliku od albanskih rijeci od kojih su neki nasi izrazi preuzimali samo njihovo specificno znacenje (kalkovi).f272 A to ukazuje i na nesto drukcije etnicke veze i u stvari otkriva neposrednu, ali i veoma staru romansku komponentu u etnogenezi crnogorskog stanovnistva. O veoma staroj etnickoj simbiozi romanskog i slovenskog zivlja u oblasti Crne Gore svjedoci i cinjenica da se neposredno uz balkanske toponime (romanske, rjedje albanske) javljaju stari slovenski nazivi, kao Drezga, Gvozd, Pjesivci (od ples-calvities), Crmnica – “Crvena zemlja”, od sveslovenskog pridjeva praslovenskog doba crmen – crven. A iz svega toga moze se zakljuciti da je navedene romanske izraze i brojne toponime ostavio stariji, indigeni sloj ilirsko-romanskog stanovnistva, iz vremena prije mogucnog doseljavanja drugih balkanskih, pa i humskih Vlaha koji su, po dosadasnjim ispitivanjima, u XV vijeku bili vec poslovenjeni. Stoga je bio u pravu rumunski naucnik Silviu Dragomir kada je primijetio da Erdeljanovic nije dokazao rumunsko porijeklo balkanskih toponima u Piperima,f273 jer ovi toponimi, kako sam vec ukazao, vecinom poticu iz kruga dalmatsko-romanskih, a ne dakoromanskih govora.

Na ove stare, prvobitne odnose izmedju indigenih stanovnika i Slovena u oblasti Crne Gore upucuju i narodna predanja koja redovno kao najstarije stanovnike ove oblasti oznacavaju Spane ili Spanje, pa i najstarija napustena groblja, kucista i gradine zovu “spanjskim” ili “iz spanjskog doba”. Kao ostatke ovih Spana predanja iskazuju Mataruge, Krice, Macure, Mataguze, Bukumire i Malonsice. Neki su naucnici tragali za narodom Spana, kojima u antickim izvorima nema traga, a drugi su, polazeci od srednjogrckom, sekundarnog pridjeva spanos – cosav, oznacavali Spane kao cosave ljude, pa su ih cak dovodili u vezu sa Avarima (Kovacevic). Medjutim, prema starogrckom atributu spanios, u prvobitnom znacenju “rijedak, rijetko”, suprotno od “gust”, pretpostavio sam da je naziv Spanio-Spani, kao opsti apelativ u pocetku oznacavao ilirske starosjedioce golih, karsnih brda kao “golobrdjane”. Naravno, ovaj opsti naziv za ilirsko stanovnistvo golih brda mogli su dati jedino stanovnici grckih emporija na obali juznog jadrana. A kako su i predanja o Spanjima, po Sobajicevoj ocjeni, svjezija u Pjesivcima, gdje su cesce i starine koje zovu “spanjskim” i gdje se cak i za poneko bratstvo (Sulende) govorilo da potice od Spana, moze se sa prilicno osnova pretpostaviti da je znacenje grcke rijeci Spanioi kasnije pretoceno u staru slovensku rijec Pjesivci – Golobrdjani.f274 Jos je Sobajic f275 uputio na stari slovenski pridjev pljesiv – go, celav, izveden od praslovenske rijeci ples – calvities, koji oznacava brojne oronime tipa Pljesevica i odgovara “romanskim, fr. Caumont, Chaumont, tal. Monte calvo, kod nas Golo brdo”, kako istice Petar Skok.f276 I jedna glavica u selu Kupuscima, u Kucima, zove se Pjesivac, a u Katunskoj nahiji postoji brdo Pjesivac.f277 Zbog svega navedenog mislim da ime Spanji, Spani treba shvatiti kao grcko opste ime za ilirske Golobrdjane, cije je znacenje kasnije preuzeto i sacuvano u starom slovenskom imenu Pjesivci.

Neka narodna predanja iskazuju Luzane kao savremenike Spana, jos vise kao savremenike Mataruga, Macura, Mataguza, a po nekim predanjima Luzani bi predstavljali sloj starijeg balkanskog stanovnistva koji je slijedio poslije Spana. Stoga, i pored slovenskog imena Luzani, koje je prvobitno oznacavalo stanovnike srednjovjekovne Luske zupe (XII v., Lusca jupania), ostaje otvoreno pitanje kakvog je etnickog karaktera bilo ovo stanovnistvo. Erdeljanovic i Sobajic su bez ikakvog osnova zakljucili da su Luzani bili staro srpsko stanovnistvo oko donje Zete, koje se namnozilo i rasirilo po okolnim planinskim predjelima. Erdeljanovic je i kamene gomile, zapustena stara groblja “od Luzana” i tragove suhomedjnih kuca proglasio za ostatke srpskog stanovnistva. Na isti nacin on je i topografska imena Mrgani, Kopilje, Kapes u luzanskom predjelu Crncima, u Piperima, oznacio kao “cisto srpska”, dok je novija jezicka analiza pouzdano utvrdila ilirsko-tracko porijeklo rijeci kopil i romansko porijeklo rijeci mrgin, mrganj, mozda i Kapes, ali svakako toponima Cipitori u jednom luzanskom selu u Piperima.f278 A sve to otkriva trajniju simbiozu autohtonog balkanskog i starog slovenskog zivlja, koji je i naslijedio navedene toponime.

Iako je Luzane, kao i Erdeljanovic, bez ikakvog osnova u izvorima ili predanjima, oznacio kao najstarije Srbe “koji su dosli onamo sigurno jos u vrijeme invazije”, Sobajic je ipak ocijenio da je to “srpsko pleme” u sebe primilo “dobar deo nesrpskog zivlja, kojeg je onde zateklo”. A sto su kasniji doseljenici (uskoci) prezirali ostatke Luzana, to Sobajic objasnjava rasno-bioloskim argumentom, navodeci kako su “dosljaci osetili u Luzanima vonj tudje krvi”.

Dakle, jesu Srbi, ali sa dosta tudje krvi. Luzani se i sada po tipu razlikuju od drugih plemenika, istice Sobajic, manje su razvijeni, male oble glave, crnomanjasti, govore potmulo.f279 A po svemu tome moze se zakljuciti da su Luzani, jos u ranom srednjem vijeku, predstavljali balkansko-slovensku mjesavinu, etnicki i jezicki jos nedovoljno izjednacenu i formiranu, pa su i zadrzali teritorijalno ime po zupi u kojoj su prvobitno zivjeli. Tragovi starih naselja i toponimi, zatim i spomen u kasnijim izvorima (XIV i XV vijek) starih Mataguza, kao i najnovija iskopavanja u njihovom kraju (selo Gostilj, lokalitet Velje Ledine), koja je vrsio Djuro Basler,f280 takodje potvrdjuju Jirecekov zakljucak da su stanovnici Duklje u ranom srednjem vijeku bili “jako izmijesani sa mnogim ostacima starijeg stanovnistva”.f281 Ovo staro balkansko-slovensko stanovnistvo vizantijski pisci XI vijeka dosljedno su nazivali opstim imenom Dukljani.

Konstantin Porfirogenit, u 32. glavi svog djela De administrando imperio, medju oblastima koje je car Heraklije dao Srbima ne spominje Duklju. A u posljednjoj cetvrtini XI vijeka nekoliko vizantijskih pisaca navodi u Duklji samo Hrvate i Dukljane. Polazeci od ovih izvora, Ferdo Sisic smatra kao sasvim prirodno sto hrvatsko ime dolazi do izrazaja i u Ljetopisu Popa Dukljanina (odnosno u njegovu izvoru), kao domacega pisca. Ali to znaci samo toliko, zakljucuje Sisic, da je medju Srbima Dukljanima bila izvjesna skupina naroda koja se zvala Hrvati. Medjutim, mora se primijetiti da je Sisic, bez ikakvog pozivanja na bilo koji izvor, Dukljane oznacio kao Srbe, iako je dobro poznato da se i u titulama srpskih vladara dosljedno razlikuje pomorska zemlja od srpske zemlje. Jovan Kovacevic ukazuje da su neki vizantijski izvori zamjenjivali Srbe i Hrvate, pa stoga iskljucuje mogucnost da su Hrvati zivjeli u Duklji, iz cega bi slijedilo da su to bili Srbi. Ali, u svemu tome ipak je bitno da vizantijski izvori XI vijeka dosljedno u Duklji razlikuju Hrvate i Dukljane, pa ako bi pod imenom Hrvata trebalo shvatiti Srbe, kako to nastoji Kovacevic, i u tom slucaju, po navedenim izvorima, ostaje sasvim jasno da Dukljani nijesu bili Srbi, kao sto nijesu ni Hrvati, jer su uvijek zasebno navedeni kao Dukljani. A zatim nije nimalo jasno zasto bi vizantijski izvori bas u Duklji uporno i dosljedno Srbe oznacavali kao Hrvate cije rano prisustvo u primorskim krajevima Crne Gore potvrdjuju i cakavski elementi u albanskom jeziku.

Dukljanin u IX glavi svog Ljetopisa jasno odvaja Srbiju, u slivu rijeka koje se ulijevaju u Dunav, od Primorja cije rijeke teku prema moru. Ljetopis navodi kako su ucesnici sabora kralja Svetopeleka govorili “koliko latinskim, toliko i slovenskim jezikom”, a daje i podatak o Slovenima u Duklji, koje povezuje sa imenom Gota, kako su “vizantijski pisci uzeli identifikovati Gete (odnosno per consequens Gote)”, kako to objasnjava Sisic. A pokusaj da se i pod ovim nazivima podrazumijevaju “Srbi” nema nikakvog osnova, jer su vec po Konstantinu Porfirogenitu, i Hrvati i Srbi i Dukljani pripadali “Slavinijama”. A u XI vijeku, u papskim listinama, u donjoitalijanskim hronikama i u izvjestajima o drugom krstaskom ratu, vladar dukljanskog primorja naziva se Sclavorum rex.

Jos pocetkom ovog vijeka Erdeljanovic je primijetio da kucki Albanci “Srbina”, u stvari Crnogorca zovu Skja, Skja (od Sclavus) “i nikako drukce”. Navodeci zatim neke arhaicne slovenske rijeci koje su albanski Kuci primili od starog slovenskog stanovnistva, Erdeljanovic je zakljucio da su “preci kuckih Arbanasa morali najpre doci u dodir sa plemenima drukceg slovenskog govora i drulcijeg imena… A ta su plemena mogla biti od onih Slovena koji su pre Srba prodrli na Balkan pa i u zetske krajeve”. Prema svemu tome, na osnovi podataka koje pruzaju istorijski izvori ranog srednjeg vijeka, moze se zakljuciti da je u Duklji XI i XII vijeka zivjela jedna skupina Hrvata, pored osnovne mase Dukljana koji su u to vrijeme predstavljali stariji sloj slovenskog stanovnistva, izmijesan sa ostacima vise ili manje poromanjenih balkanskih starinaca.

I podaci dubrovackih i osobito kotorskih izvora daju neke bitne elemente iz kojih se mogu sagledati barem osnovne konture etnickog razvitka crnogorskog naroda u periodu od XIV do XVI vijeka. Imena nekih katuna otkrivaju prvobitnu vlasku komponentu, ali se odmah mora naglasiti da u kotorskim izvorima, kako je primijetio Kovijanic, u navedenom periodu samo cetiri katuna mogu se smatrati porijeklom vlaska, sa izmijesanim vlaskim i pretezno slovenskim imenima katunara. Ova izmijesanost vlaskih (ilirsko-romanskih), rjedje albanskih i pretezno slovenskih i poslovenjenih imena katuna i njihovih stanovnika pokazuje kako je tekla etnicka formacija ovog stanovnistva sa dominantnim procesom slovenske asimilacije. Podaci kotorskih izvora ujedno svjedoce da se u cjelini ovo pretezno stocarsko stanovnistvo Crne Gore, kako to pokazuju i brojni toponimi, prvobitno razvilo asimilacijom balkanskih starinaca. Stoga su ovi brdjani i zadrzali opste ime Vlasi i u vremenu kada je slovenska asimilacija vec bila gotovo sasvim zavrsena. A prema tome je i sasvim razumljivo sto u kotorskim izvorima naziv Vlah ima jasno i dosljedno etnicko znacenje, redovno se pise velikim slovom, kao i Turcin i Sloven (Turco, Schiavo), iako nesumnjivo vec oznacava slovensko stanovnistvo. To potvrdjuje i cinjenica da se u kotorskim izvorima ne spominju ni Srbi ni Hrvati, vec uz Turke i jednom Slovene, najcesce se navode Vlasi. A jedan izvor s kraja XIV vijeka pokazuje neposredno da su se oni sami iskazivali kao Vlasi (Nos… Vlaci), iako vec pretezno sa slovenskim ili poslovenjenim imenima.

Paralelnu pojavu zapazio je i Alberto Fortis u sjevernoj Dalmaciji. Jos krajem XVIII vijeka Fortis ne spominje u dalmatinskoj Zagori ni Hrvate ni Srbe, vec samo Vlahe, istocne ili zapadne crkve. Medjutim, Fortis ujedno naglasava da oni sami sebe zovu Vlasima, iako ih on, kao i Lovric, bez imalo kolebanja smatra Slovenima. Fortis nam je ostavio jos jedno dragocjeno obavjestenje u kojem kaze da su ovim Vlasima (Zagorcima) naziv Morlaci dali gradski stanovnici Dalmacije. A iz svega toga vidi se da ni kotorski pisari nijesu imali drugog razloga da ove stanovnike Crne Gore biljeze kao Vlahe, izvan toga sto su ovi brdjani sami sebe tako zvali. Osim toga, moramo imati u vidu da je u dokumentima, koji sadrze poslovne ugovore, prije svega bilo potrebno utvrditi identitet ugovornika, sto znaci da su nazivom Vlah, pisanim velikim slovom, ugovornici etnicki i zatim lokalno odredjivani. Zbog svega toga sasvim je pogresno mehanicko, nedijalekticko odvajanje etnickog i staleskog znacenja naziva Vlah, Vlasi u srednjovjekovnim izvorima, jer se ocito radilo o primarno stocarskom stanovnistvu koje se i etnicki razvilo u simbiozi sa balkanskim starincima.

Da je poslovenjivanje starijeg balkanskog zivlja u Crnoj Gori, u toku XV vijeka, uglavnom ili barem u vecoj mjeri bilo vec zavrseno, pokazuju i turski izvori toga vremena koji navode niz vlaskih starjesina sa slovenskim imenima. Stoga, i kada se govori o naseljavanju hercegovackih Vlaha u nekim crnogorskim predjelima, mora se naglasiti da je ovo stocarsko stanovnistvo u XV i XVI vijeku vec bilo poslovenjeno. Samo rijetka imena, kao Lavenda, ili slovenska imena sa vlaskom formacijom tipa Radul, Milun, ukazuju na trag romanskih Vlaha. Kako je primijetio Nedim Filipovic, nahije Zeta ili Bjelopavlici, Donja Moraca, Gornja Moraca, Niksici, znatno su manje od mnogih hercegovackih nahija, sto takodje pokazuje da se crnogorska plemena nijesu razvila iz feudalnih nahija. Turski izvori, koji sadrze imena naselja u Hotitima, Kucima, Piperima, takodje pokazuju da je ovo stanovnistvo vec krajem XV vijeka znatnim dijelom poslovenjeno. Ali, pored slovenskih, nekad i veoma starih imena naselja, javljaju se i starobalkanska, osobito albanska imena naselja, sto ukazuje i na znatnije mijesanje slovenskog i albanskog zivlja u Crnoj Gori krajem XV vijeka. U turskom popisu iz 1570. godine, u Piperima se spominju uglavnom ista naselja koja su i ranije navedena, a koja je i Erdeljanovic zabiljezio prilikom svojih ispitivanja. A kako je dalje utvrdio Branislav Djurdjev, i u Kucima su navedena ista sela kao i u popisu iz 1497. godine, gdje su vecinom oznacena kao katuni. U popisu iz 1570. godine navedena su imena sela u Bjelopavlicima, od kojih su mnoga i sada poznata. Stoga, ovi podaci pretezno dovode u sumnju tezu o nekom jacem doseljavanju sa strane u oblast crnogorskih plemena u toku XVI vijeka, koje je navodno iz temelja izmijenilo etnicki sastav stanovnistva Crne Gore.

O veoma starom kontinuitetu stanovnistva govore i arhaicna predanja o petorici brace, legendarnim osnovacima nekih crnogorskih i albanskih plemena, u kojima su ocuvani dosljedni tragovi minorata i ugzorilokalnog braka. Predanja se slazu u tome da su braca bila doseljenici koji su se prizenili u starinackim bratstvima, a svako pleme smatra da je njegov osnivac bio najmladji brat. Ova predanja u cjelini odrazavaju veoma stare rodovske odnose i strukture, ciji se tragovi mogu pratiti od Sibira i Burme do zapadne Evrope, gdje se javljaju u germanskim i keltskim institucijama. Veoma izraziti tragovi ovakvih rodovskih odnosa zateceni su i kod Slovena, a kako vidimo, dosljedno su izrazeni u crnogorskim i albanskim predanjima, sto bi, zajedno sa nekim drugim elementima, upucivalo na staru balkansku tradiciju.

U crnogorskim plemenima Erdeljanovic je zatekao brojne primjere dualne (komplementarne) egzogamije medju crnogorskim i zatim crnogorsko-albanskim bratstvima, a isto tako i veoma jasne tragove dualne strukture u mnogim crnogorskim plemenima (Gornji i Donji Pjesivci, Gornji i Donji Bratonozici, Gornji i Donji Vasojevici, Gornji i Donji Ceklin, itd.). Pored bratstava koja vode porijeklo od jednog pretka ili grananjem od jedne porodice, Erdeljanovic je u Crnoj Gori zatekao i mnoga slozena bratstva koja su se razvila spajanjem starijeg i doseljenog crnogorskog stanovnistva koje je primalo ime i slavu starijeg bratstva. Iz toga se vidi da su, barem u pocetku, prevladavale izvjesne forme ugzorilokalnog braka (u kuci ili samo u zeninom selu), a zajedno s tim i materinska filijacija, osobito avunkulat, sto je, i pored osnivanja novih bratstava sa ocinskom linijom srodstva, ipak ubrzalo asimilaciju doseljenika. U cjelini, crnogorska rodovsko-plemenska organizacija, i po vremenu kada se razvija i po nekim bitnim crtama i oblicima, razlikuje se od poznatih rodovskih struktura i rodovske tradicije drugih slovenskih naroda. S druge strane, u nekim bitnim elementima i specificnim oblicima i nazivima veoma je bliska rodovskim strukturama i rodovskoj terminologiji balkanskih starinaca. Izmijesanost romanskih i slovenskih mjesnih naziva u predjelima oko Zete i Morace, kako je sam Erdeljanovic zakljucio, neosporno svjedoci da je romanski i slovenski zivalj vrlo rano zivio u neposrednom susjedstvu, sto je moralo “dosta rano dovesti do njihova zblizavanja i mesanja”. On je pretpostavio na osnovi slozenih romansko-slovenskih imena i mogucnu dvojezicnost u ranijem periodu, kako su i po drugim tragovima ocijenili i neki lingvisti (P. Ivic). A sve to pokazuje da su starija plemena u oblasti Crne Gore, iz vremena prije osnivanja srednjovjekovne srpske drzave, mogla biti samo manja, genericki slozena plemena, zapravo bratstva, koja su u pocetku predstavljala spoj balkanskog i starog slovenskog stanovnistva. Kako je u nauci utvrdjeno, jos od Rackog i Klajica, slican se proces odvijao i u predjelima gdje ce se kasnije razviti hrvatska srednjovjekovna drzava. Stoga se ne moze govoriti o “srpskim plemenima” Crne Gore u vremenu do osnivanja drzave Nemanjica, kako je to uradio Erdeljanovic, vec jedino o balkansko-slovenskim plemenskim i etnickim strukturama.

U vrijeme turskih osvajanja, kako je zakljucio Erdeljanovic, doslo je do novog formiranja crnogorskih plemena doseljavanjem stanovnistva iz “ostalih srpskih zemalja”. Doseljenicka su bratstva, kaze dalje Erdeljanovic, pokazivala “uvek vecu energiju nego stara”, pa su stoga i uspjela da istisnu mnoge stare rodove i porodice, i da se na njihovom zemljistu nasele. Medjutim, sam je Erdeljanovic primijetio da medju susjednim plemenima “nema jacih dijalekatskih razlika”, iako svako pleme ima “ipak manje posebne, vecinom fonetske i leksicke odlike, koje su narocito u sredisnjim delovima plemena jace izrazene”. Stoga se mora postaviti jedno pitanje: Kako se moze objasniti da se, pored tih brojnih i tako energicnih doseljenika “iz ostalih srpskih zemalja”, ocuvao zetski dijalekat, i zatim, kako su se njegove dijalekatske odlike najbolje ocuvale u “sredisnjim delovima plemena”, kada su “nova i jaka doseljenicka bratstva zahvatala sva naselja po sredistu plemenske oblasti”? I najzad, zasto ta nova i jaka doseljenicka bratstva “obicno usvajaju starog plemenskog sveca za svoje krsno ime”?

Kako se vidi iz brojnih predanja, koja navode Erdeljanovic i drugi ispitivaci, mnogobrojna nova bratstva prvobitno su nastala od doseljenika koji su ulazili u zenino bratstvo i primali njegovu slavu. Zapravo, bratstva su se razvijala od sinova i unuka ovih prvih doseljenika i zena iz starinackih bratstava. Sinovi i unuci doseljenika vec su govorili materinskim dijalektom, pa su se na taj nacin odrzavali govori zetskog dijalekta, osobito u sredisnjim dijelovima plemena, gdje je, po Erdeljanovicu, i doseljavanje bilo najjace. Detaljna ispitivanja u crnogorskim plemenima pokazala su da se i etnicki razvitak ovih plemena, kao i njihova drustvena struktura, odvijao pod jakim uticajem starinackog crnogorskog stanovnistva, koje je kulturno i jezicki asimilovalo doseljenike. A ova je asimilacija bila veoma olaksana i ubrzana i time sto je ogromna vecina doseljenika poticala iz susjednih crnogorskih plemena. Lingvista Radosav Boskovic je utvrdio da se jezicke izoglose podudaraju sa plemenskom granicom, i zatim, da podjela u nahije i bratstva nije znatnije uticala na obrazovanje govora. Proces etnickog izjednacavanja pod uticajem starinaca u svakom plemenu potvrdjuju i rijetke “jace dijalekatske razlike unutar plemena”, dok se unutar nahije srecu i znatnije dijalekatske razlike. Ovim se proces asimilacije doseljenika unutar svakog plemena, iz cega se ujedno vidi koliko je neosnovana teza da su u Crnoj Gori nahije prerasle u plemena, kao i tvrdnja da je u drugoj polovini XV vijeka “jedan talas katunske organizacije preplavio dotadasnju seosku organizaciju”, koji bi ujedno znacio i navodni priliv “svjezijeg vlaskog etnickog elementa”, u oblast crnogorskih plemena.

Veoma zivi etnicki odnosi sa Albancima jos nijesu dovoljno ni sistematski prouceni. Ali, kako je jos Jirecek primijetio, padaju uoci albanska mjesna imena u unutrasnjosti Crne Gore gdje se ne govori albanski, na primjer Sinddjon u Crnojevica Rijeci, Progonovici i Goljemade (gulae magnae), vec od 1444. godine, u Ljesanskoj nahiji.f282 Medju Vlasima albanska imena javljaju se kao u srpskim, tako i u primorskim izvorima.f283 I u turskim izvorima XV vijeka zabiljezena su imena katuna ili drugih sela, kao sto su Bankeci, Koci, u Kucima ili Stacalici, Busati, Rogame u Piperima, koja je i Erdeljanovic zatekao. Albanske uticaje u crnogorskoj stocarskoj i rodovskoj terminologiji detaljno je obradio Ivan Popovic koji zakljucuje da se radilo o simbiozi etnickog i jezickog karaktera. Po njegovoj ocjeni, albanski je uticaj osobito pojacan poslije pada nasih srednjovjekovnih drzava, u vrijeme rodovsko-plemenskog zivota kada je albanski jezik izvrsio znatan uticaj na znacenje nekih nasih rijeci i na formiranje odgovarajucih izraza, stocarskih i rodovskih.f284 Posredovanjem albanskog jezika u crnogorske govore i uopste u nase balkanske dijalekte usli su i neki stariji termini tracko-ilirskog pa i mediteranskog porijekla, kao sto su vatra, katun, cuka, balega.f285 Medjutim, gledano u cjelini, i po narodnim predanjima, u nekim crnogorskim plemenima izvrsena je slovenska asimilacija manjih albanskih skupina, pri cemu su znacajnu ulogu imali ugzorilokalni brak i dualna (komplementarna) egzogamija izmedju pojedinih crnogorskih i albanskih bratstava i porodica.

Na kraju mozemo zakljuciti da u etnogenezi crnogorskog naroda osnovni sloj predstavlja staro slovensko stanovnistvo, jos iz vremena doseljavanja, koje vizantijski izvori XI vijeka nazivaju Dukljanima. Ovo slovensko stanovnistvo postepeno je izvrsilo asimilaciju balkanskih starinaca, pretezno dalmatsko-romanskog govora, kako pokazuju mnogi naslijedjeni toponimi i neke usvojene romanske rijeci. Sudeci po jezickoj gradji, u manjoj mjeri asimilovani su i neki dijelovi albanskih starinaca. U vrijeme turskih osvajanja i opadanja nasih balkanskih feudalnih drzava, dolazi do ozivljavanja rodovsko plemenskih formacija i njihovih ustanova u Crnoj Gori i u susjednim dijelovima Hercegovine i Albanije. U Crnoj Gori i Brdima, iz razlicitih uzroka, a najvise iz ekonomskih razloga ili zbog krvne osvete, mnogi pojedinci, pa i cijele porodice, prisiljeni su da traze utociste u novoj sredini. Ali moramo imati u vidu da je, izuzev nasilnog doseljavanja cijelih bratstava, pojedinacno i mirno doseljavanje bilo strogo regulisano rodovskim odnosima i obicajima, tako da su najcesce ovi doseljenici, putem ugzorilokalnog braka, ulazili u zenino bratstvo. Po opstem pravilu, doseljenici su primali slavu starinackog bratstva, a ujedno su oni i njihovi potomci sticali ekonomska prava u bratstvu i njegovom komunu. Potomstvo ovih doseljenika i starinaca obrazovalo je nova bratstva, sa ocinskom linijom srodstva, koja su ne rijetko potiskivala ostatke starinackih bratstava. Medjutim, u procesima etnickog razvitka ovog stanovnistva od bitnog je znacaja da je ogromna vecina doseljenika poticala obicno iz susjednih crnogorskih plemena, sto je znatno olaksavalo asimilaciju stanovnistva u svakom plemenu, a ujedno je uticalo i na izvjesno izjednacavanje cjelokupnog stanovnistva Crne Gore. Kako se vecinom radilo o lokalnim seobama, to znaci da su doseljenici pretezno bili crnogorskog porijekla. Njihovu asimilaciju izvrsio je starinacki sloj crnogorskog stanovnistva u svakom plemenu, sto je najreljefnije izrazeno u narodnom govoru svakog plemena. Stoga, etnicka osnova i etnicki karakter stanovnistva Crne Gore ni u turskom periodu nijesu znatnije izmijenjeni. Ono je ostalo etnicki crnogorsko, sto je veoma vidno izrazeno u opstim osobinama zetskih govora i u nekim specificnim narodnim obicajima. I kao sto crnogorska kulturna tradicija ima znacajnih paralela sa kavkaskim kulturama, tako je i crnogorski antropoloski lik, po nekim crtama, blizak kavkaskom tipu.f286 Osim toga, u nauci je vec konstatovano da vecina Crnogoraca predstavlja mjesavinu dinarskog i praistorijskog Borreby tipa, krupnog tijela, krupne glave i sirokog lica.f287 A sve to ukazuje na duboke etnicke i kulturne korjene crnogorskog naroda, koji svojim antropoloskim likom, jezikom, svojim ustanovama, svojom tradicionalnom kulturom predstavlja posebnu balkansko-slovensku etnicku sintezu.

Na daleke etnicke veze sa prastarim balkanskim stanovnistvom crnogorske teritorije neposredno ukazuju kompleksne podudarnosti u zivotu i kulturi Crnogoraca i nekih kavkaskih naroda. Poneke podudarnosti javljaju se i u materijalnoj kulturi (u nekim dijelovima nosnje, u nekim elementima oracih sprava, u stocarskoj tradiciji), i u narodnoj umjetnosti (crnogorsko oro i lezgijska igra lekuri). Ali, najdosljednije podudarnosti mogu se pratiti u rodovsko-zadrznoj organizaciji i u narodnim obicajima.f288

Kavkaska rodovska zajednica, koja se u starijoj ruskoj literaturi naziva rod ili familija, po svojoj strukturi i po svom razvitku tacno odgovara crnogorskom bratstvu. Njeno jedinstvo izrazeno je u zajednickom imenu, u predanju o zajednickim precima, u zajednickoj teritoriji ciji su neki djelovi predstavljali kolektivnu bratstvenu svojinu, kao i crnogorski bratstveni komun. Po svom osnovnom uredjenju, starija kavkaska i jermenska zadruga istovjetna je sa crnogorskom zadrugom, kako se moze pratiti u pitanjima svojine, podjele rada, potrosnje, upravljanja zadrugom, u diobi zadruge i u nasljednim pravima njenih clanova.f289

Osobite podudarnosti izrazene su u cijelom kompleksu svadbenih obicaja. Kao i po crnogorskim obicajima, tako je i kod nekih kavkaskih naroda (Abhasci, Osetini) glavna uloga u svatovima pripadala momkovim i nevjestinim ujacima.f290 Kao i po zetskim obicajima, u kavkaskog plemena Anda postojali su posebni momkovi i posebni nevjestini svatovi koji su prilikom susreta, kao i u nekim krajevima Crne Gore, izvodili fiktivnu bitku.f291 Na isti nacin kao sto je to bio obicaj u nekim crnogorskim plemenima, tako je i kod Osetina isprosena djevojka morala izbjegavati susrete sa mladozenjinim srodnicima.f292 I osobiti kavkaski obicaj da prilikom svadbe mladu provode kod nekog momkovog srodnika, gdje boravi u zasebnoj sobi, odgovara crnogorskom obicaju da se za nevjestu i djevere spremi posebna zajednicka soba, a gdje nije bilo takve odaje, za nevjestu i djevera ogradio bi se makar “jedan ugao, koji je zavjesen prostiracima”. U nas je obicaj bio utoliko bolje ocuvan sto je nevjesta, makar i simbolicno, morala u toj odaji ili pregradi nociti sa djeverom ili rjedje sa momkovim ujakom (Pastrovici).f293 Kod kavkaskih naroda bio je cest obicaj da se svadba obavi dugo vremena poslije vjeridbe.f294 I u Crnoj Gori, po starijem obicaju, rok za svadbu odgadjao se od jedne pa do vise godina poslije vjeridbe (Kuci, Vasojevici, Zeta i Ljeskopolje).f295 U kavkaskih Osetina izvjesno vrijeme poslije vjencanja zena se vracala u svoj rod, gdje je ostajala jednu do dvije godine.f296 U Crnoj Gori nevjesta je tom prilikom ostajala u svom rodu 10-15 dana, a ponegdje i dva do cetiri mjeseca. Zanimljivo je i to da se nevjesta vracala muzevljevom domu u pratnji svojih djevera.f297

Kao sto je bio obicaj u Crnoj Gori, tako se i na Kavkazu cecenski supruzi, pred drugima, nikada nijesu nazivali po imenu, a vjerenici pred drugima nijesu smjeli ni razgovarati.f298 Tako i u Crnoj Gori mladi covjek i njegova zena,kako istice Vuk Karadzic, nijesu smjeli razgovarati u prisustvu drugih.f299 U Kuca i drugdje i muz u njegova mlada nijesu smjeli javno razgovarati i po sedam godina, a nazivati se pred drugima po imenu nijesu smjeli ni u starijim godinama.f300 Kod Jermena, prilikom svadbe, kum je iznad glava mladenaca drzao isukan mac i noz, dok su mladenci ispijali vino iz zajednicke case.f301 Ovaj nas obicaj podsjeca na obicaj “dobre molitve” u Pastrovicima.f302 Kod Jermena momkovi su svatovi davali nevjestinoj majci naknadu kao “cijenu za grudi”, kao sto su u istoj prilici, u Vasojevicima i Kucima majci nevjestinoj davali “majcin gros”.f303

Zanimljive i tipicne podudarnosti sa kavkaskom tradicijom mogu se naci i u nekim pogrebnim ili podusnim obicajima. Obicaj naricanja nad pokojnikovim haljinama, tako izrazit u Crnoj Gori, poznat je i kod kavkaskih Kartvela i Abhazaca gdje su odijelo postavljeno za naricanje nazivali i posebnim imenom – ansjan.f304 U Crnoj Gori su tom prilikom mrtvacu i percin odsijecali i prisivali ga za njegovu kapu.f305 I u kultu predaka takodje se javljaju po svojoj sustini podudarne predstave i slicni obicaji. U osetinskoj zadruzi molili su duha zastitnika da im podari rodnu godinu, kao sto se to radilo i po nekim crnogorskim slavskim obicajima. Kod Karacajaca bile su sacuvane predstave o kucnom pokrovitelju – “kucnom domacinu”, naravno, mitskom, ili o “knjeginji” kuce u cijem je liku sadrzan ostatak kulta zenskih predaka, jos iz matrijarhalnog roda.f306

Izuzetne podudarnosti mogu se pratiti i u nekim bozicnim, odnosno novogodisnjim obicajima, gdje u prvom redu spada osobiti crnogorski obicaj individualnih badnjaka. Kod Gruzina o Novoj Godini, svaki muski clan kuce dolazi spolja noseci granu kojom ce podjariti vatru, pa kad iskre polete, zazeli toliko krava, ovaca, psenice. Kod Ingusa je na isti nacin, poslije domacina, svaki muskarac iz kuce nalagao svoju granu, a dvije su ostavljali za polaznika.f307 U Staroj Crnoj Gori i nekim mjestima Boke, kao i na Kavkazu, bio je obicaj da se “redovno sece onoliko badnjaka koliko je muskih u kuci, pa i vise”. Na isti nacin kao i kod nekih kavkaskih naroda, u Staroj Crnoj Gori i Boki polazenik “ne samo da stice k vatri zaostale pridavke od badnjaka, nego i sam unosi u kucu jedan badnjak, badnjacica koji ga ceka pred kucom, i njime dzara po vatri da poleti sto vise varnica i tom prilikom izgovara zelju da bude toliko ovaca, koza, srece i blagoslova itd., koliko je varnica”.f308 U Kucima, kad poloze badnjak, dodaju jos “po nekoliko badnjacica i cjepanica, jer po obicaju valja svaki muskarac u kuci da bar po jedan badnjak imade”.f309 Medjutim, u Kucima je zabiljezen jos arhaicniji obicaj zenskih individualnih badnjaka. O Novoj godini koja se “ovamo zove Mali Bozic ili Zenski Bozic, nabere se po toliko badnjacica, zvanih badnjarice, koliko je zenskih u kuci, te se uvece mecu na oganj, a za veceru se zgotovi kasa s raznim sjemjenjem”.f310 I obavezno spremanje kase sa raznim sjemenjem, zapravo panspermije, u ovom zenskom obredu takodje ukazuje na prvobitno i veoma daleko porijeklo obicaja iz agrarno-matrijarhalne kulture sa zenskom motickom zemljoradnjom. A to bi potvrdjivao i obicaj da na Badnje vece u Kucima domacica “kvocajuci kao kvocka pred ostalim ukucanima ucini po koji obrt oko ognja, radi napretka u familiji”.f311 Kako je zabiljezio Vuk Karadzic, u Crnoj Gori je na Badnje vece domacica obredno prosipala slamu.f312

Mosinski istice izvanrednu podudarnost jednog osetinskog mita sa crnogorskom tradicijom. Po osetinskom mitu, jednom godisnje duse mjesnih vraca i carobnjaka jasu prema granici Kabardije i vode teski boj sa duhovima i bozanstvima Kabardinaca. Po crnogorskom mitu, koji je zabiljezio Rovinski, velika vojska duhova predaka zapocinje boj sa slicnom vojskom iz prekomorskih zemalja, da bi svojoj domovini obezbijedila plodnost i obilje.f313

Sve navedene i tako tipicne kavkasko-crnogorske podudarnosti nesumnjivo otkrivaju staru balkansku tradiciju i ujedno ukazuju na primarne balkansko-slovenske etnicke i kulturne veze. Razmatrajuci etnicke odnose izmedju Ilira i prvih slovenskih doseljenika, arheolog Alojz Benac opravdano zakljucuje da je, bez ikakve sumnje, medju njima moralo doci do izvjesnog mijesanja, jer nije slucajno pokopavanje slovenskih mrtvaca u ilirske tumule i nastanjivanje ilirskih gradina.f314 U oblasti crnogorskih plemena Erdeljanovic je utvrdio izvjestan kontinuitet sahranjivanja i ukazao da se na vise mjesta “jasno vidi neki blizi odnos” izmedju ovih tumula i starih grobalja i crkvina.f315 Pri tome moramo imati u vidu da su se ovi rani procesi etnickog sazivljavanja nuzno morali odvijati u rodovskim odnosima, pa su se u rodovsko groblje (tumul) sahranjivali i udajom ili zenidbom (domazeti) adoptirani clanovi roda. Erdeljanovic je u crnogorskim plemenima utvrdio da se zajednicko sahranjivanje po rodovima jos svuda drzi (svaki rod ima po jedan kraj ili dio groblja) i da je sahranjivanje po bratstvima “u ranije vreme bio opsti obicaj”.f316

Ovi procesi etnickog mijesanja i asimilacije starijeg stanovnistva balkanskog i slovenskog stanovnistva ostavili su vidnog traga u jeziku balkanskih Slovena. Lingvisti su davno utvrdili preindoevropski etnicki i jezicki supstrat, koji se nekada protezao od Kavkaza do Balkana i Pirineja, i koji je ostavio znatnih tragova u balkanskoj toponimiji, zatim u trackom, ilirskom i albanskom jeziku.f317 Od manje vise poromanjenog tracko-ilirskog stanovnistva neke specificne jezicke osobine primili su i jezici balkanskih Slovena. Tako se u timocko-sopskom govoru i u makedonskom jeziku, kao opsta osobina njihova, isticu postpozitivni clan, gubitak infinitiva i nekih padeza, a ova posljednja pojava djelimicno se javlja i u zetskim govorima.f318

Znacajne uticaje supstrata Dalibor Brozovic je utvrdio u razvitku svih sredisnjih hrvatsko-srpskih dijalekata. Kako istice Brozovic, “omjer slavenskih i neslavenskih crta u gramatickom sustavu sredisnjih hrvatsko-srpskih dijalekata sasvim je netipican u slavenskom svijetu: neslavenski je udio veoma visok, gotovo sav je vrlo star, izuzetno je dobro apsorbiran i harmonicno je rasporedjen na sve dijelove strukture”. Brozovic je dalje konstatovao isto tako znacajnu cinjenicu da “neslavenski karakter primaju one sfere jezicne strukture u kojima je slavenski tip osobito specifican”, sto jasno ukazuje da se radi o uticaju preslovenskog supstrata.f319 A za proucavanje ovih prvobitnih etnickih odnosa prvorazredni znacaj ima i cinjenica da se sa ovakvim rasporedom i sa ovakvom strukturom neslovenskih jezickih osobina u sredisnjim govorima, podudara raspored cijelih sistema svadbenih obicaja koji svojim oblikom i svojom sustinom, na isti nacin kao i jezicke crte, odstupaju od slovenskog tipa. I na isti nacin kako je to Brozovic utvrdio za “neslavenski udio” u sredisnjim hrvatsko-srpskim dijalektima, moze se reci da su i balkanski, preslovenski elementi u svadbenim obicajima, osobito u kontinentalnoj dinarskoj oblasti, ne samo veoma brojni i veoma stari, vec i sasvim harmonicno utkani u sisteme svadbenih obicaja ove oblasti. A od presudnog je znacaja da ovi svadbeni obicaji u cjelini, i osobito oni koji se javljaju kao relikti, veoma dosljedno odrazavaju rodovske odnose i strukture u kojima se i vrsila slovenska asimilacija starijeg balkanskog stanovnistva.f320

Tim putem, jos u ranom srednjem vijeku, obrazovana je etnicka osnova crnogorskog naroda juznoslovenske grane, sa njegovim starim slovenskim i preslovenskim naslijedjem, koje se razvilo u procesima etnickog prozimanja. Stoga je sasvim neumjesno i nedijalekticki postavljeno pitanje, i na nekim naucnimm skupovima, da li su Crnogorci Sloveni ili nesto drugo, kao sto bi nenaucno bilo i pitanje da li su, na primjer, Francuzi Romani ili Gali, odnosno da li su Rusi Sloveni ili Skiti koji su imali znatnog udjela u etnickoj osnovi ruskog naroda. Crnogorski narod je slovenski narod, koji se razvio putem prozimanja sa balkanskim starincima u procesima slovenske asimilacije. U slicnim procesima formirani su svi savremeni narodi Evrope,f321 i osobito slovenski balkanski narodi.f322

—————————————–

Etnogeneza Crnogoraca

Spiro Kulisic

Fusnote:

1 Glas SAN XCVI, Beograd 1920.
2 J. Erdeljanovic, Neke crte u formiranju plemena kod dinarskih Srba, Glasnik Geografskog drustva, Beograd 1920, V.
3 Isti, Stari Srbi Zecani i njihov govor, Belicev Zbornik, Beograd 1937.
4 J. Cvijic, Balkansko Poluostrvo, Beograd 1931, II, 31 i d., 61.
5 J. Erdeljanovic, Postanak plemena Pipera, SEZ XVII, 311-312.
6 M. Sufllay, Srbi i Arbanasi, Beograd 1925, 76, 109.
7 Lj. Hauptmann, Konstantin Porfirogenit o porijeklu stanovnistva dubrovackog zaledja, Resetarov zbornik, Dubrovnik 1931, 21-22.
8 N. d., 22.
9 N. Radojcic, Kako su nazivali Srbe i Hrvate vizantijski istorici?, Glasnik Skopskog naucnog drustva, Skoplje 1926, II, 2 i d.
10 Lj. Hauptmann, n. d., 22-23. Po njegovoj ocjeni, ovo bi se podudaralo i sa kazivanjem popa Dukljanina koji, pisuci negdje izmedju 1160. i 1180. godine, zove “Gornju Dalmaciju od Duvna do Draca (Crvenom) Hrvatskom.
11 R. Novakovic, Odakle su Srbi dosli na Balkansko poluostrvo, Beograd 1977, 298.
12 F. Sisic, Letopis Popa Dukljanina, Beograd-Zagreb 1928, 170-172.
13 P. Skok, Etimologijski rjecnik hrvatskoga ili srpskoga jezika, I, 276. U daljem navodjenju: ER.
14 K. Jirecek, Istorija Srba, Beograd 1923, III, 4.
15 J. Kovacevic, Istorija Crne Gore, Titograd 1969, I, 298. Kovacevic takodje izvorno navodi kazivanje vizantijskih pisaca.
16 N. d., 199.
17 N. d., 300.
18 F. Sisic, n. d., 170.
19 J. Kovacevic, n. d., 300.
20 N. d., 300.
21 K. Jirecek, Istorija Srba, Beograd 1923, III, 4.
22 J. Kovacevic, n. d., 299.
23 N. d., 299.
24 I. Crncic, Popa Dukljanina Ljetopis, Kraljevica 1874, 17. F. Sisic, n. d., 305-306. J. Kovacevic, n. d., 314.
25 I. Crncic, n. d., 14-15.
26 F. Sisic, n. d., 118.
27 K. Jirecek, n. d., III, 2.
28 J. Kovacevic, n. d., 298, 299, 302.
29 J. Erdeljanovic, Kuci, SEZ VIII, 263-264. O tome je vise pisao H. Baric, Istorija arbanaskog jezika, Sarajevo 1959, 44-49.
30 M. Sufflay, n. d., 109.
31 N. d., 109, 111. Za cakavske elemente poziva se na H. Barica, Arhiv za arbanasku starinu, I, 205.
32 K. Jirecek, Istorija, Beograd 1922, I, 83.
33 R. Kovijanic, Pomeni crnogorskih plemena u kotorskim spomenicima (XIV – XVI vijek), I, Cetinje 1963, 238-239.
34 N. d., 239.
35 N. d., 239.
36 N. d., 239.
37 N. d., 188.
38 N. d., 188-189.
39 N. d., 189-190, i tamo navedena literatura.
40 J. Vukovic, Ogledi tumacenja nasih toponimskih naziva, God. ANU, Sarajevo 1978, XVII, 168.
41 P. Skok, Ceska knjiga o vlaskom pravu, GZM, Sarajevo 1918, 307-309.
42 N. d., 309.
43 S. Kulisic, Tragovi arhaicne rodovske organizacije i pitanje balkansko-slovenske simbioze, Beograd 1963, 84-94. Isti, Balkanski supstrat u dinarskoj rodovskoj organizaciji, Godisnjak ANU, Sarajevo 1976, XIII, 361-365.
44 K. Jirecek, Vlasi i Mavrovlasi u dubrovackim spomenicima. Zbornik K. Jireceka, Beograd 1959, I, 198-199.
45 B. Hrabak, O hercegovackim vlaskim katunima, GZM, Sarajevo 1956. K. Jirecek, Istorija Srba, Beograd 1923, III, 40.
46 P. Skok, Iz rumunske literature o balkanskim Vlasima, Glasnik Skopskog naucnog drustva, Skoplje 1928, III, 294.
47 P. Skok, Ceska knjiga o vlaskom pravu, GZM, Sarajevo 1918, 305 i nap. 2.
48 J. Erdeljanovic, Stara Crna Gora, SEZ XXXIX, 94-95.
49 P. Skok, ER, II, 64. N. Jokl, Indogermanische Forschungen XXXIII.
50 I. Ajeti, Prilog proucavanju davnasnjih arbanasko-juznoslovenskih jezickih odnosa, Godisnjak ANU, Sarajevo 1973, XI, 207-208. Upor. I. Popovic, Radovi, Naucno drustvo BiH, Sarajevo 1954, II, 75-81.
51 J. Erdeljanovic, SEZ XXXIX, 97.
52 S. Kulisic, Arhaicno bratstvo u Crnoj Gori i Hercegovini, GZM, Sarajevo 1957, 171-172. Isti, O potrebi dijalektickog proucavanja naseg dinarskog rodovskog drustva, Praksa, Titograd 1978, br. 6, 42-47.
53 R. Kovijanic, n. d., I, 189. Pomeni crnogorskih plemena, II, Titograd 1974, str. 60.
54 N. d., II, 209.
55 N. d., I, 67.
56 N. d., II, 152.
57 J. Erdeljanovic, Postanak plemena Pipera, SEZ XVII, 311-312.
58 R. Kovijanic, n. d., I, 188-189.
59 P. Skok, Iz rumunske literature o balkanskim Vlasima, 298.
60 S. Kulisic, Iz Putopisa Alberta Fortisa, GZM, Sarajevo 1958, 77, 83.
61 N. d., 82.
62 P. Skok, n. d., 198. K. Jirecek, Ist. Srba, Beograd 1923, III, 41.
63 “Morlaci, kao sto svatko zna, govore slavenskim jezikom”. I. Lovric, Biljeske o Putu po Dalmaciji opata A. Fortisa, Zagreb 1948, 62, 63. Original na italijanskom jeziku objavljen je u Veneciji 1776. godine.
64 K. Jirecek, n. d., III, 41. P. Skok, n. d., 294.
65 S. Kulisic, Nekoliki tragovi balkanskog supstrata u etnogenezi stanovnistva Crne Gore i Hercegovine, GZM, Sarajevo 1979.
66 P. Ivic, Dijalektologija, Novi Sad 1956, 157.
67 H. Sabanovic, Bosanski pasaluk, Naucno drustvo BiH, Sarajevo 1959, X, passim.
68 N. d., 152, 157, 159.
69 N. Filipovic, Vlasi i uspostava timarskog sistema u Hercegovini, God. ANU BiH, Sarajevo 1974, XII, 132.
70 N. d., 132.
71 S. Novakovic, Selo, Beograd 1943, 163-176. S. Kulisic, O postanku slovenske zadruge, Bilten Instituta za proucavanje folklora, Sarajevo 1955, III, 43-55. M. S. Filipovic, Struktura i organizacija srednjovjekovnog katuna, Simpozijum o srednjovjekovnom katunu, Naucno drustvo BiH, posebna izdanja, Sarajevo 1963, II, 65-69. S. Kulisic, Tragovi arhaicne rodovske organizacije, 16-21. Isti. O potrebi dijalekticnog proucavanja naseg dinarskog rodov. drustva, 46 do 49.
72 T. R. Djordjevic, Nas narodni zivot, Beograd 1930, II, 1-19.
73 N. Filipovic, n. d., 132.
74 N. d., 135.
75 N. d., 138-139.
76 N. d., 145.
77 N. d., 146.
78 N. d., 148.
79 N. d., 148-149.
80 N. d., 156.
81 N. d., 158.
82 N. d., 158-159.
83 N. d., 161.
84 N. d., 161.
85 S. Kulisic, Tragovi arhaicne rodovske organizacije. Isti, Balkanski supstrat u dinarskoj rodovskoj organizaciji.
86 B. Djurdjev, Iz istorije Crne Gore, brdskih i malisorskih plemena, Radovi, Naucno drustvo BiH, Sarajevo 1954, II, 173.
87 N. d., 174-175.
88 N. d., 175-178. J. Erdeljanovic, SEZ XVII, 331. P. Skok, ER, I, 434, drezga; 244, bucsan.
89 B. Djurdjev, n. d., 198 i nap. 171.
90 J. Erdeljanovic, SEZ XVII, 327-329.
91 P. Skok, ER, III, 153, rogadija.
92 S. Kulisic, Nekoliki tragovi balkanskog supstrata u etnogenezi stanovnistva Crne Gore i Hercegovine, GZM, 1979.
93 B. Djurdjev, n. d., 199-200.
94 Isto tako otpada i teza da je u drugoj polovini XV vijeka jedan talas katunske organizacije preplavio dotadasnju seosku organizaciju, da su katuni “isekli seosku organizaciju” (B. Djurdjev, n. d., 183-192, 200-207), i da su se crnogorska plemena razvila “teritorijalizacijom katuna i stapanjem katuna i sela u zupi” (V. Cubranovic, Postanak plemena Kuca, Zbornik Filozofksog fakulteta, Beograd 1963, VII-I, 315 i d.). Nikada i nicim nije objasnjeno kako je teklo to navodno stapanje katuna i sela. Uporedi moj rad “O potrebi dijalektickog proucavanja naseg dinarskog rodovskog drustva”, Praksa, Titograd 1978, br. 6.
95 J. Erdeljanovic, Neke crte u formiranju plemena kod dinarskih Srba, 73.
96 N. d., 69. Kuci, SEZ VIII, 227. “Rec Komun… bez sumnje nasledje od negdasnjih pastira vlaskih”, P. Skok, ER, II, 136, komun.
97 G. Valentini, la famiglia nel diritto tradizionale albanese, Annali lateranensi, IX, 1945, str. 112-113. M. Divkovic, Latinsko-hrvatski rjecnik, Zagreb 1900, curia.
98 K. Jirecek, Istorija Srba, Beograd 1922, I, 13.
99 J. Erdeljanovic, SEZ XVII, 287; SEZ XXXIX, 120. S. Ducic, SEZ XLVIII, 237.
100 P. Skok, ER, I, 504-505.
101 J. Erdeljanovic, Stara Crna Gora, SEZ XXXIX, 120.
102 P. Skok, ER, II, 63, katrida.
103 I. Popovic, Neki gentilni i njima srodni termini kod Crnogoraca i Arbanasa, Radovi, Naucno drustvo BiH, Sarajevo 1954, II.
104 P. Skok, ER, III, 569.
105 J. Erdeljanovic, Neke crte, 74.
106 N. d., 74.
107 Spomenik SAN, IV.
108 P. Skok, ER, II, 617, pastrva.
109 J. Erdeljanovic, Neke crte, 74.
110 Isti, SEZ XXXIX, 202.
111 N. d., 191.
112 J. Erdeljanovic, Neke crte, 74.
113 P. Skok, Iz rumunske literature o balkanskim Vlasima, 301.
114 M. Miljanov, Sabrana djela, Titograd 1967, knj. 2, 80.
115 J. Erdeljanovic, Neke crte, 74.
116 P. Sobajic, Bjelopavlici i Pjesivci, SEZ XXVII, 246-247.
117 J. Erdeljanovic, Neke crte, 74.
118 P. Sobajic, n. d., 204.
119 R. V. Vesovic, Pleme Vasojevici, Sarajevo 1935, 100 i nap. I.
120 J. Erdeljanovic, Bratonozici, SEZ XII, 494.
121 V. Bogisic, Zbornik, 337. A. Jovicevic, Malisija, SEZ XXVII, 80. S. Isljami, Semejnaja obcina Albancev, Sov. Etnografija, Moskva 1952, 125. S. Kulisic, O postanku slovenske zadruge. G. Valentini, La famiglia nel diritto tradizionale albanese, 144.
122 J. Erdeljanovic, Postanak plemena Pipera, SEZ XVII, 324-326. Isti, Kuci, SEZ VIII, 146.
123 J. Erdeljanovic, Bratonozici, SEZ XII, 494.
124 N. d., 461.
125 B. Lalevic – I. Protic, Vasojevici, SEZ V, 536.
126 R. V. Vesovic, n. d., 100 i nap. I.
127 A. Luburic, Drobnjaci, Beograd 1930, 217-218.
128 B. Malinovski, Sesso e repressione sessuale tra i selvaggi, Torino 1950, 128.
129 C. LÒvi Strauss, Les structures ÕlÕmentaires de la parentÕ, Paris 1949, 301.
130 N. d., 585-586. Herodot, Istorija, IV, 5, 10, Subotica 1966.
131 C. LÒvi Strauss, n. d., 586.
132 E. Gasparini, Il matriarcato slavo, Firenze 1973.
133 S. Kulisic, Tragovi arhaicne rodovske organizacije, Beograd 1963. Isti, Tragovi arhaicne porodice u svadbenim obicajima Crne Gore i Boke Kotorske, GZM, Sarajevo 1956. Isti, Matrilokalni brak i materinska filijacija u narodnim obicajima Bosne, Hercegovine i Dalmacije, GZM, Sarajevo 1958. i 1959.
134 E. Gasparini, n. d., 322-323.
135 C. LÒvi Strauss, n. d., 586.
136 J. Erdeljanovic, Kuci, SEZ VIII, 130, 134, 149, 196, 205-206. Isti, Postanak plemena Pipera, SEZ XVII, 475. S. Kulisic, Arhaicno bratstvo u Crnoj Gori i Hercegovini, GZM, Sarajevo, 1957, 163-167.
137 J. Erdeljanovic, SEZ VIII, 130, 134, 149.
138 N. d., 323.
139 J. Erdeljanovic, SEZ XVII, 403.
140 N. d., 402.
141 S. Kulisic, Tragovi arhaicne rodovske organizacije i pitanje balkansko-slovenske simbioze.
142 D. Brozovic, Doseljenje Slavena i njihovi dodiri sa starosjediocima u svjetlu lingvistike, Posebna izdanja ANU BiH, Sarajevo 1969, XII, 136.
143 S. Kulisic, n. d., posebno str. 84-94. Isti, Balkanski supstrat u dinarskoj rodovskoj organizaciji, Godisnjak ANU, Sarajevo, XIII.
144 J. Erdeljanovic, Neke crte u formiranju plemena, 77-78.
145 J. Cvijic, Balkansko Poluostrvo, Beograd 1931, II, 52.
146 N. d., 53.
147 N. d., 52.
148 J. Erdeljanovic, n. d., 69.
149 N. d., 79.
150 N. d., 72, 79.
151 P. Ivic, Dijalektologija, Novi Sad 1956, 142.
152 R. Boskovic, Odabrani clanci i rasprave, Titograd 1978, 23-31, posebno 29.
153 B. Djurdjev, Radovi Naucnog drustva BiH, Sarajevo 1954, II, 205.
154 I. Bozic, Istorija Crne Gore, Titograd 1970, II, t. 2, 350.
155 P. Ivic, Srpski narod i njegov jezik, Beograd 1971, 66.
156 J. Erdeljanovic, Stara Crna Gora, SEZ XXXIX, 484.
157 N. d., 748.
158 N. d., 716.
159 N. d., 321.
160 N. d., 291.
161 N. d., 301.
162 N. d., 311.
163 N. d., 226.
164 N. d., 327.
165 N. d., 546.
166 A. Jovicevic, Zeta i Ljeskopolje, SEZ XXXIX, 500.
167 N. d., 500.
168 N. d., 500.
169 N. d., 502.
170 N. d., 501.
171 N. d., 504.
172 N. d., 504.
173 P. Sobajic, Bjelopavlici i Pjesivci, SEZ XXVII, 204.
174 N. d., 266.
175 N. d., 270.
176 N. d., 270.
177 J. Erdeljanovic, Kuci, SEZ VIII, 278-279. P. Rovinski, Cernogorja, Sanktpeterburg 1897, II, dio 2, 300.
178 P. Sobajic, n. d., 270.
179 N. d., 204.
180 N. d., 270.
181 N. d., 270-271.
182 R. Boskovic, n. d., 25.
183 P. Sobajic, n. d., 301.
184 N. d., 308.
185 N. d., 308.
186 N. d., 308.
187 N. d., 309.
188 N. d., 313.
189 N. d., 313.
190 N. d., 315.
191 N. d., 317.
192 N. d., 333.
193 R. Boskovic, n. d., 28-29.
194 P. Sobajic, n. d., 320.
195 P. Skok, ER, II, 684, plisa.
196 P. Sobajic, n. d., 300.
197 S. Kulisic, Nekoliki tragovi balkanskog supstrata u etnogenezi stanovnistva Crne Gore i Hercegovine.
198 P. Sobajic, n. d., 302.
199 R. Boskovic, n. d., 25.
200 S. Kulisic, n. d.
201 P. Skok, ER, I, 697, Hvilip.
202 J. Erdeljanovic, Postanak plemena Pipera, SEZ XVII, 417, 436-445. K. Jirecek, Istorija Srba,Beograd 1923, III, 59, nap. 6.
203 J. Erdeljanovic, n. d., 418 i d., 444. Isti, Bratonozici, SEZ XII, 481-483.
204 P. Sobajic, n. d., 202-203.
205 S. Kulisic, Nekoliki tragovi balkanskog supstrata.
206 P. Sobajic, n. d., 203.
207 J. Erdeljanovic, SEZ XVII, 418.
208 N. d., 460.
209 N. d., 459-460.
210 N. d., 465.
211 N. d., 465.
212 N. d., 473.
213 R. Boskovic, n. d., 25, 29.
214 J. Erdeljanovic, n. d., 463.
215 N. d., 475.
216 N. d., 476.
217 N. d., 459.
218 N. d., 458, 471.
219 J. Erdeljanovic, Kuci, SEZ VIII, 203-204.
220 N. d., 205.
221 N. d., 205.
222 N. d., 205.
223 N. d., 205-206.
224 N. d., 206.
225 N. d., 129-130.
226 N. d., 130.
227 N. d., 149.
228 N. d., 134, 144, 145.
229 N. d., 140.
230 N. d., 264-265.
231 N. d., 160.
232 N. d., 161.
233 R. Boskovic, n. d., 25-29.
234 J. Erdeljanovic, SEZ VIII, 273-279. S. Ducic, Zivot i obicaji plemena Kuca, SEZ XLVIII, a u vise mojih radova izvrsio sam analizu nekih drustvenih i nekih vjerskih obicaja iz plemena Kuca i iz drugih krajeva Crne Gore.
235 J. Erdeljanovic, n. d., 167.
236 J. Erdeljanovic, Bratonozici, SEZ XII, 526.
237 N. d., 487-488.
238 P. Skok, ER, I, 200.
239 J. Erdeljanovic, n. d., 490.
240 N. d., 463, 487. Ljubic, Listine X, 68.
241 B. Djurdjev, Radovi Naucnog drustva BiH, Sarajevo 1954, II, 187 i nap. 93.
242 J. Erdeljanovic, Bratonozici, SEZ XII, 457.
243 N. d., 452, 458, 459.
244 N. d., 491, 507-508.
245 R. V. Vesovic, Pleme Vasojevici, Sarajevo 1935, 115.
246 N. d., 115-116, 139, 163, 168.
247 P. Skok, ER, I, 117.
248 N. d., II, 129.
249 J. Cvijic, Balkansko Poluostrvo, Beograd 1931, II, 53.
250 R. V. Vesovic, n. d., 100.
251 N. d., 101.
252 N. d., 233.
253 N. d., 234, 237, 239, 240.
254 N. d., 235, 237.
255 N. d., 242.
256 P. Skok, ER, III, 217.
257 M. Divkovic, Latinsko-hrvatski rjecnik, saeculum.
258 P. Skok, ER, I, 658.
259 R. V. Vesovic, n. d., 154-155.
260 Od starog plurala Srblje nacinjen je analogijom singular Srbalj, Srbljak. P. Skok, ER, III, 115.
261 J. Dedijer, Hercegovina, SEZ XII, 174.
262 R. V. Vesovic, n. d., 246-253.
263 N. d., 245.
264 M. Lutovac, Pleme, splemenjavanje i rasplemenjavanje u Gornjem Polimlju i nekim drugim oblastima Stare Raske, 2. Isti, Srbljaci u Gornjem Polimlju, GEM, Beograd 1935, 8-15.
265 K. Jirecek, Istorija Srba, Beograd 1922, I, 99; III, 54. Vasoeuichi, qui stant apud Medonum.
266 S. Kulisic, Nekoliki tragovi balkanskog supstrata u etnogenezi stanovnistva Crne Gore i Hercegovine.
267 V. St. Karadzic, Srpski rjecnik, pãs.
268 I. Popovic, n. d., 61-62.
269 M. Divkovic, n. d., passus.
270 P. Skok, ER, II, 610-611.
271 P. Ivic, Dijalektologija, 157.
272 I. Popovic, n. d., 58 i d.
273 P. Skok, Iz rumunske literature o balkanskim Vlasima, 304.
274 S. Kulisic, n. d.
275 P. Sobajic, n. d., 320.
276 P. Skok, ER, II, plisa.
277 J. Erdeljanovic, SEZ VIII, 96. P. Sobajic, n. d., 320.
278 P. Skok, ER, II, 147-148, kopil; 407-408, mergin. Cippus – nadgrobni klesani kamen. M. Divkovic, n. d., cippus.
279 P. Sobajic, n. d., 203.
280 M. Garasanin, Istorija Crne Gore, I, 136-139.
281 K. Jirecek, Istorija Srba, 1922, I, 83.
282 N. d., III, 40.
283 P. Skok, Iz rumunske literature o balkanskim Vlasima, 294.
284 I. Popovic, n. d.
285 I. Ajeti, Prilog proucavanju davnasnjih arbanasko-juznoslovenskih jezickih odnosa, Godisnjak ANU BiH, Sarajevo 1973, XI, 203-215.
286 S. Kulisic, Neke kavkasko-balkanske kulturne podudarnosti, Godisnjak IV ANU BiH, Sarajevo 1966, IV, 117-145, posebno 143.
287 M. R. Sauter, Les races de l'Europe, Paris 1952, 230-231. R. Biasutti, Razze e popoli della terra, Torino 1959, II, 29-31.
288 S. Kulisic, Neke kavkasko-balkanske kulturne podudarnosti, Godisnjak ANU BiH IV, Sarajevo 1966.
289 M. O. Kosven, Ocerki po etnografiji Kavkaza, Sov. etnografija, Moskva 1946, br. 2, 107-126.
290 Narodi Kavkaza, Moskva 1960, I, 236. M. O. Kosven, Avunkulat, Sov. etnografija, Moskva 1948, br. I, 32. M. Kovalenskij, Sovremenie obicaji i drevni zakon, Moskva 1886, I, 310.
291 A. Byhan, La civilisation caucasienne, Paris 1936, 191-192. S. Kulisic, Tragovi arhaicne porodice u svadbenim obicajima Crne Gore, GZM, Sarajevo 1956, 220, sa navedenim izvorima.
292 Narodi Kavkaza, I, 330. S. Ducic, Zivot i obicaji plemena Kuca, SEZ XLVIII, 218. B. Lalevic – I. Protic, Vasojevici, SEZ V, 555.
293 M. O. Kosven, Ocerki po etnografiji Kavkaza, 135-142. S. Kulisic, n. d., 229-233.
294 M. O. Kosven, n. d., 127-133.
295 S. Kulisic, n. d., 214-216.
296 M. O. Kosven, n. d., 127-130.
297 S. Kulisic, n. d., 217-218.
298 Narodi Kavkaza, I, 369. A. Byhan, n. d., 113. M. O. Kosven, n. d., 128.
299 V. St. Karadzic, Crna Gora i Boka Kotorska, Beograd, 1922, 96.
300 J. Erdeljanovic, SEZ VIII, 280-281.
301 S. D. Lisician, Kavkaskij sbornik I, 239.
302 V. St. Karadzic, n. d., 86-88.
303 Narodi Kavkaza, II, Moskva 1962, 527. Kavkaskij sbornik, I, 235-240.
304 A. Byhan, n. d., 117, 120. Kavkaskij sbornik I, Moskva 1955, 96-98.
305 V. M. G. Medakovic, Zivot i obicaji Crnogoraca, Novi sad, 1860, 57.
306 S. Kulisic, Neke kavkasko-balkanske kulturne podudarnosti, 133-134.
307 K. Moszynski, Znaczenie etnografiji Kaukazu dla badan etnologicznych na Balkanach, Lud Slowianski III, Krakow 1932, B, 104.
308 J. Erdeljanovic, Etnicko srodstvo Bokelja i Crnogoraca, Glas SAN, XCVI, 30-31.
309 S. Ducic, SEZ XLVIII, 237.
310 N. d., 239.
311 N. d., 237.
312 V. St. Karadzic, n. d., 104.
313 K. Moszynski, n. d., 119.
314 A. Benac, Neke karakteristicne pojave na zapadnom Balkanu, Beograd 1964, 53.
315 J. Erdeljanovic, SEZ XVII, 406-408.
316 Isti, Glasnik Geograf. drustva, Beograd 1920, V, 71.
317 H. Baric, Istorija arbanaskog jezika, Sarajevo 1959, 33-36.
318 J. Erdeljanovic, Sto su Srbi, Hrvati i Slovenci, Jubilarni zbornik zivota i rada SHS, I, Beograd 1928, 18-19. Isti, Nekoliko etnickih problema kod Juznih Slovena, Zbornik radova posvecen J. Cvijicu, Beograd 1924, 363-373. P. Ivic, Dijalektologija, Novi Sad 1956, 108, 117, 157, 163.
319 D. Brozovic, Doseljenje Slavena i njihovi dodiri sa starosjediocima u svjetlu lingvistickih istrazivanja, Posebna izdanja ANU BiH, XII, Sarajevo 1969, 136 i d.
320 S. Kulisic, Balkanski supstrat u dinarskoj rodovskoj organizaciji, God. ANU BiH XIII, Sarajevo 1976, 361-365.
321 G. Devoto, Origini indoeuropee, Firenze 1962. Devoto istice da je nemoguce utvrditi staticku sliku indoevropskog svijeta, koji se sukobljava sa novim ambijentima, bilo u mediteranskoj oblasti, bilo u Indiji ili cak na preindoevropskom sjeveru.
322 J. Erdeljanovic, Nekoliko etnickih problema kod Juznih Slovena. Isti, Makedonski Srbi, Beograd 1925. S. Kulisic, O nekim problemima etnickog razvitka naseg dinarskog stanovnistva i njegovih odnosa sa balkanskim starincima. God. ANU BiH, Sarajevo 1967, V, 191, 212.

Advertisements

Single Post Navigation

Komentari su isključeni.

%d bloggers like this: