Historija Bosne Balkana i Bosnjaka

Historija drzava i naroda Balkana, povijesne teme, kontroverze pregled historije Srba, Hrvata, Bosnjaka analiza primarnih izvora franacki anali, de administrando imperio, Nestor ljetopis popa dukljanina povelje vladara i velmoza srednjovjekovna crkva bosanska Balkan history: wars. cultures history of Serbia Bosnia Croatia… historical topics

BOSNA I HERCEGOVINA I STVARANJE KRALJEVINE SRBA HRVATA I SLOVENACA


BOSNA I HERCEGOVINA I STVARANJE
KRALJEVINE SRBA, HRVATA I SLOVENACA

Ibrahim Karabegović

U centru pažnje naslovljenog saopštenja je djelatnost Glavnog odbora Narod-
nog vijeća i Narodne vlade SHS za Bosnu i Hercegovinu u periodu od oktobra do
kraja decembra 1918. godine. Kako se vidi, riječ je o kratkom vremenskom perio-
du novije historije Bosne i Hercegovine koji je trajao nepunih tri mjeseca, ali koji
je za ovu zemlju veoma značajan.
Ovim periodom iz historije Bosne i Hercegovine bavilo se više domaćih i hi-
storičara i pravnika iz susjednih zemalja. Objavljeno je više knjiga, studija i člana-
ka u kojima je ova problematika tretirana pa se, naravno, postavlja pitanje: “Zašto
ponavljati opštepoznate činjenice?”


1

Razlozi da ponovo aktualiziram problematiku koja se odnosi na ulogu Bosne
i Hercegovine u stvaranju jugoslovenske države 1918. godine su višestruki. Prije
svega, smatram da je, uzevši u cjelini, u dosadašnjoj literaturi nedovoljno na-

glašen historijski značaj ovog perioda za ukupnu historiju Bosne i Hercegovine. U
većini objavljene literature uglavnom je konstatovana faktografija. Do nekih za-
ključaka došli su H. Kapidžić i N. Šarac, ali je najdublje i najdetaljnije analizirao
ovaj period N. Šehić u knjizi Bosna i Hercegovina 1918-1925., Sarajevo, 1991.
godine. Nedovoljno su iskorištene mogućnosti poređenja sa najnovijim tragičnim
događajima i događanjima u Bosni i Hercegovini, kao i historijski argumenti za
suprotstavljanje onima koji negiraju postojanje i mogućnost opstanka Bosne i
Hercegovine kao samostalne i nezavisne države. Dalje, navedene i druge mogu-
ćnosti historijske analize nisu iskorištene, ili su samo djelimično iskorištene u re-
feratima, koji se odnose na ovaj period, podnesenim na Naučnom skupu održa-
nom u Sarajevu od 18. do 20. novembra 1968. godine pod naslovom Istorijske
pretpostavke republike Bosne i Hercegovine.
2

Potrebno je, dakle, još snažnije podvući historijski značaj ovog kratkog perioda
iz novije historije Bosne i Hercegovine. Izuzevši ideju jugoslovenstva, koja se po-
javljuje u prvoj polovini 19. stoljeća, u historiografiji se najčešće kao polazna točka
u ujedinjenju južnoslovenskih naroda u jedinstvenu državu uzima izjava Nikole
Pašića u pismu Jovanu Cvijiću, krajem jula 1914. godine, da će se buduća jugoslo-
venska država prostirati na sjever do Segedina a na zapad do Klagenfurta.
3

Na ovu izjavu se nadovezuje deklaracija Narodne skupštine Srbije od 7. de-
cembra 1914. godine u kojoj se, pored ostalog, kaže da je cilj Srbije u tekućem
ratu “oslobođenje i ujedinjenje sve naše neoslobođene braće”.
4

Potrebno je, međutim, razlikovati jugoslovensku politiku Nikole Pašića, iza
koje se često kriju velikosrpske pretenzije, od politike iskrenih pobornika jugoslo-
venske ideje kao što su, na primjer, Ante Trumbić i Frano Supilo. U stvaranju jugo-
slovenske države, pored međunarodnog, učestvovalo je više faktora. Uz srbijansku
vladu na čelu sa Nikolom Pašićem, značajnu ulogu u borbi za ujedinjenje 1918. go-
dine imali su Jugoslovenski odbor i Narodno vijeće Slovenaca, Hrvata i Srba koje je
formirano od predstavnika južnoslovenskih zemalja i pokrajina koje su se nalazile u
sastavu Austro-Ugarske monarhije. O tome kako je došlo do formiranja Narodnog
vijeća SHS i u kojim historijskim uslovima, o različitim koncepcijama rješenja ju-
goslovenskog pitanja i pitanja položaja Bosne i Hercegovine, kako je već istaknuto,
dosta je pisano, pa se na tome u ovom radu neću zadržavati. Ipak, radi boljeg
razumijevanja, posebno od strane šire čitalačke publike, i u ovoj prilici se neće moći

2
Referati podneseni na pomenutom naučnom skupu a koji se odnose na period uoči proglašenja
Kraljevstva SHS su: H. Kapidžić, Položaj Bosne i Hercegovine za vrijeme austrougarske upra-
ve (državnopravni odnosi), PRILOZI br. 4, Sarajevo, 1968. godine, str. 59.-81; B. Krizman,
Bosna i Hercegovina i jugoslovensko pitanje u 1918. godini, PRILOZI br. 4, str. 89-123; N.
Šarac, Bosna i Hercegovina u koncepcijama ustava jugoslovenske države 1920.-1921. godine,
PRILOZI br. 4, str. 123.-156.
3
Branko Petranović, Istorija Jugoslavije 1918.-1988., Prva knjiga, Beograd, 1988. godine, str. 9.
4
Isto, str. 11.

izbjeći ponavljanje nekih poznatih historijskih činjenica. Do formiranja NV SHS u
Zagrebu 6-8. oktobra 1918. godine, u borbu za realizaciju jugoslovenske ideje
uključit će se i Jugoslovenski odbor koji je formiran u Parizu maja 1915. godine.
Sjedište Jugoslovenskog odbora će ubrzo biti premješteno u London, a na njego-
vom čelu se nalazio poznati dalmatinski političar dr. Ante Trumbić. Jugoslovenski
odbor se od početka svoje djelatnosti u borbi za nacionalne i političke interese jugo-
slovenskih naroda nalazio pod velikim uticajem srbijanske vlade i njenog predsjed-
nika Nikole Pašića. Nije teško pretpostaviti pod čijim uticajem su u Jugosloven-
skom odboru djelovala tri njegova člana iz Bosne i Hercegovine Nikola Stojanović,
Dušan Vasiljević i Milan Srškić. Bilo kako bilo, činjenica je da je Bosna i Herce-
govina, iako u ratu protiv Srbije i na strani Austro-Ugarske, bila zastupljena u Jugo-
slovenskom odboru sa tri Srbina iz Bosne i Hercegovine. Iz toga se može zaključiti
da je i Bosna i Hercegovina, preko svojih pomenutih predstavnika, na neki način
učestvovala u izradi Krfske deklaracije jula 1917. godine. Krfsku deklaraciju su, po
mišljenju Mehmedalije Bojića, od strane Muslimana podržali Reisul-ulema Džema-
ludin Čaušević, dr. Mehmed Spaho i dr. Halilbeg Hrasnica.
5

Do oktobra 1918. godine, kada se u borbu za ujedinjenje južnoslovenskih na-
roda kao značajan faktor uključuje i NV SHS, u međunarodnoj politici i na svjet-
skim frontovima desili su se događaji koji će odlučujuće utjecati na ishod rata. U
Rusiji je pobijedila Oktobarska revolucija 1917. godine, Vudro Vilson ja 8. janua-
ra 1918. godine objavio Kongresu SAD svoje poruke u 14 tačaka, a koncem sep-
tembra iste godine probijen je i Solunski front. Poraz Centralnih sila bio je ne-
minovan. Narodima Austro-Ugarske Vilson je uputio slijedeću poruku: “Pucima
Austro-Ugarske, kojih mjesto želimo da vidimo obezbijeđeno i zajamčeno među
narodima, treba pružiti najslobodniju priliku za autonomni razvitak” (podv. I.K.)
6

Pokušaji da se Austro-Ugarska reorganizuje i sačuva nisu uspjeli. Stvaranje
zajedničke jugoslovenske države bilo je moguće samo ako se Monarhija raspad-
ne. Citirana poruka Vudro Vilsona ohrabrila je jugoslovenske političare sa terito-
rije pod Austro-Ugarskom, pa su se oni sastali u Zagrebu 2. i 3. marta 1918. godi-
ne. Nakon vijećanja, objavljena je slijedeća izjava: “Sakupljeni, nakon rasprave o
općem političkom i narodnom položaju, složni su u tome, da je nužna koncentra-
cija svih stranaka i grupa, koje stojeći na stanovištu narodnoga jedinstva, te osla-
njajući se o načelo narodnoga samoodređenja, traže svoju narodnu državu Slove-
naca, Hrvata i Srba”. (podv. I.K.)
7

5
Mehmedalija Bojić, Historija Bosne i Bošnjaka, Sarajevo, 2001. godine, str.156. Autor za ovu
tvrdnju ne navodi izvor.
6
Ferdo Šišić, Dokumenti o postanku Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca 1914.-1919., Zagreb,
1920. godine, str. 110.-112.
7
Josip Horvat, Politička povijest Hrvatske 1918.-1929. godine, Zagreb, 1938, str. 33. Ovom sas-
tanku su prisustvovala 23 političara iz Hrvatske i Slavonije, 3 iz Slovenije, 5 iz BiH, 7 iz Dal-
macije, 4 iz Istre i 1 iz Međumurja – ukupno 43.

Iz Bosne i Hercegovine prisustvovali su: Danilo Dimović, Đuro Džamonja,
Kosta Majkić, dr. Jozo Sunarić i Vojislav Šola, tri Srbina i dva Hrvata.
8

Nasuprot socijaldemokratima iz Hrvatske i Slavonije koji su bili prisutni na
sastanku u Zagrebu početkom marta 1918. godine (Rudolf Antolić, Stjepan Batt,
Vitomir Korać) i koji su učestvovali u donašenju Martovske rezolucije, socijalde-
mokrati iz Bosne i Hercegovine odbili su iz principijelnih razloga bilo kakvu sa-
radnju sa građanskim strankama.
9

Politički predstavnici Muslimana iz Bosne i Hercegovine opredijelili su se
“za politiku narodnog ujedinjenja” u septembru 1918. godine, a kada je, oktobra
1918. godine, u Zagrebu stvoreno NV SHS vođe bosanskohercegovačkih Musli-
mana uputile su NV SHS slijedeću izjavu: “Ovime izjavljujemo, da pristajemo uz
načela Zagrebačke rezolucije od marta 1918., u kojoj je sadržano načelo bezuvjet-
nog narodnog samoodređenja i ujedinjenja Srba, Hrvata i Slovenaca u nezavisnu,
na demokratskim temeljima izgrađenu narodnu državu. Držeći se ovih temeljnih
načela, obavezujemo se, da nećemo ni kao pojedinci, ni kao ma kakva skupina,
istupati u javnom životu, niti davati kakve izjave, bez prethodnog odobrenja Na-
rodnog vijeća Slovenaca, Hrvata i Srba”. Izjavu su potpisali dr. Halilbeg Hrasni-
ca, Zija Rizaefendić, dr. Mustafa Demišlić, dr. Mehmed Spaho, dr Mehmedbeg
Zečević i Hifzi Muftić.
10

Politički predstavnici Hrvata i Srba iz Bosne i Hercegovine su još od ranije
stupili u vezu sa predstavnicima političkih stranaka i grupa koji su u Zagrebu vo-
dili akciju oko ujedinjenja i stvaranja zajedničke države.
11

Kada je stvoreno Narodno vijeće SHS u Zagrebu, Srbi, Hrvati i Muslimani iz
Bosne i Hercegovine ušli su u njegov sastav “i to kao predstavnici Bosne i Herce-
govine kao cjeline”. (podv. I.K.)
12

Plenum NV SHS činilo je više od 80 predstavnika od kojih 18 iz Bosne i Her-
cegovine (Srba 10, Hrvata 6, Muslimana 2). U Središnji odbor NV SHS izabrano je
35 članova, među kojima je bilo i 7 predstavnika iz Bosne i Hercegovine.
13

Na osnovu zaključka NV SHS u Zagrebu osnovano je i u Sarajevu NV SHS
za Bosnu i Hercegovinu i njegov Glavni odbor.
14

8
Isto, str. 33.
9
Ibrahim Karabegović, Radnički pokret Bosne i Hercegovine između revolucionarne i reformis-
tičke orijentacije 1909.-1929. godine, Sarajevo, 1973. godine, str. 100.-101.
10
Glas Slobode, br.223 od 19.10.1918. godine; Srđan Budisavljević, Stvaranje države Srba, Hr-
vata i Slovenaca, Zagreb, 1958. godine, str. 79.
11
Srđan Budisavljević, Navedeno djelo, str. 79.
12
Isto, str.79.
13
Ferdo Šišić, Navedeno djelo, str. 171.-174. Članovi Središnjeg odbora iz BiH bili su: Dr. Jozo
Sunarić, Vojislav Šola, Dr. Milan Jojkić, Stjepan Grđić, Fra Ljubo Galić, Dr. Luka Čabrajić, a
za zamjenike su izabrani Dr. Savo Ljubibratić i Vjekoslav Jelavić (Srba 5, Hrvata 4); Mustafa
Imamović. Navedeno djelo, str. 478.

Glavni odbor NV SHS za BiH imao je 25 članova (Srba 14, Hrvata 7, Musli-
mana 4). Gligorije Jeftanović izabran je za predsjednika. U unutrašnjosti Bosne i
Hercegovine osnovani su okružni, kotarski i seoski odbori. Na prijedlog Glavnog
odbora, i uz saglasnost Središnjeg odbora NV SHS u Zagrebu, obrazovana je Na-
rodna vlada za Bosnu i Hercegovinu. Predsjednik Narodne vlade bio je Atanasije
Šola, a u njenom sastavu se nalazilo još 10 povjerenika. U sastavu Narodne vlade
bila su šestorica Srba, četiri Hrvata i jedan Musliman (dr Mehmed Spaho).
15

Nakon kapitulacije Austro-Ugarske, vlast u Bosni i Hercegovini je 3. novem-
bra 1918. godine preuzela Narodna vlada za Bosnu i Hercegovinu. Nekoliko dana
ranije, 29. oktobra, Hrvatski sabor je proglasio odcjepljenje od Austro- Ugarske i
stvaranje samostalne Države Slovenaca, Hrvata i Srba, a Narodno vijeće je pro-
glašeno za vrhovni organ vlasti.
Do ujedinjenja u zajedničku državu, 1. decembra 1918. godine, Država SHS
je, iako međunarodno nepriznata, djelovala samostalno. Ona je bila, uz srbijan-
sku vladu, glavni faktor ujedinjenja. Bosna i Hercegovina je bila jedna od njenih
ravnopravnih federalnih jedinica. O tome Nedim Šarac u jednom od svojih ra-
dova, između ostalog, kaže: “Potkraj 1918. godine u Državi Slovenaca, Hrvata i
Srba, uređenoj u duhu principa federacije, Bosna i Hercegovina je, u nepromi-
jenjenom teritorijalnom opsegu, jedna od njenih ravnopravnih članica sa vlasti-
tim autonomnim organima, uključujući i vladu čije se akcije protežu čak i na
spoljnopolitički teren”.
16

O dvomjesečnoj samostalnoj djelatnosti Narodne vlade i Narodnog vijeća SHS
za Bosnu i Hercegovinu koncem 1918. godine, koja je bila veoma raznovrsna i plo-
dna, detaljno nas upoznaje Nusret Šehić u knjizi Bosna i Hercegovina 1918-1925.,
Sarajevo, 1991. godine, pa nema potrebe da se to ponavlja u ovom radu. Ovdje je
bitno istaći da akcija koju su vodili vodeći politički i vojni krugovi Kraljevine
Srbije da se, prije 1. decembra 1918. godine i po primjeru Crne Gore i Vojvodine,
i Bosna i Hercegovina priključi Srbiji, i pored veoma povoljnih uslova, nije us-
pjela. S tim u vezi, u Bosnu i Hercegovinu su, sa specijalnim zadatkom, upućeni u
novembru 1918. godine general Božidar Terzić i dr. Milan Pećanac. Agitacija
među srpskim stanovništvom, posebno u pograničnim opštinama i u Bosanskoj
Krajini, zahvaljujući povoljnoj vojnoj i političkoj poziciji Srbije, djelimično je
naišla na odjek, pa se dvadesetak opština izjasnilo za priključenje Srbiji.
17

14
U literaturi se pojavljuju tri datuma osnivanja NV SHS za BiH. U Historiji Bosne i Bošnjak,
str. 157. navodi se datum 14.-16. oktobar 1918; Mustafa Imamović u Historiji Bošnjaka, str.
479, navodi 31. oktobar 1918. Ja sam se opredijelio za mišljenje H. Kapidžića, B. Krizmana i
N. Šehića, a oni su mišljenja da je to moglo biti oko 20. oktobra 1918. godine.
15
Nusret Šehić, Bosna i Hercegovina 1918.-1925. godine, Sarajevo, 1991. godine, str. 12.
16
Isto, str. 12.-13.
17
Dr. Nedim Šarac, Bosna i Hercegovina u koncepcijama ustava jugoslovenske države 1920.-1921.
godine. – Teme naše novije istorije, Sarajevo, 1981. godine, str. 58.

Srbija je ovom akcijom nastojala da stekne još nadmoćniju poziciju naspram
NV SHS u borbi za stvaranje zajedničke države, posebno da anulira odluke Že-
nevske konferencije koje su bile po nju nepovoljne. Kako je poznato, vojna i poli-
tička situacija u kojoj se u novembru 1918. godine našlo NV SHS, posebno osva-
jačke težnje Italije, išle su na ruku regentu Aleksandru koji je, ne uzimajući u
obzir zahtjeve delegacije NV SHS, proglasio 1. decembra 1918. godine Kraljev-
stvo Srba, Hrvata i Slovenaca. U delegaciji NV SHS nalazili su se i predstavnici
NV SHS za BiH: Vojislav Šola, dr. Halilbeg Hrasnica, dr. Jozo Sunarić, dr. Luka
Čabrajić, dr. Savo Ljubibratić, Hamid Svrzo i Šćepan Grđić (Srbina 3, Hrvata 2,
Muslimana 2).
18

Zaključci koji se mogu izvući na osnovu ovog kratkog saopštenja su slijedeći:
Prvo, Bosna i Hercegovina je, preko svojih političkih predstavnika iz redova
sva tri naroda, ravnopravno sa ostalim južnoslovenskim zemljama i pokrajinama,
učestvovala u stvaranju Kraljevine SHS 1918. godine. Kraljevina SHS stvorena je
od dvije do juče suprotstavljene, ratujuće strane. Interesantno je da je i današnja,
Dejtonska Bosna i Hercegovina stvorena dogovorom dvaju ratujućih strana.
Drugo, Bosna i Hercegovina je ušla u sastav Kraljevine SHS u nepromije-
njenom teritorijalnom opsegu koji seže do Karlovačkog mira 1699. godine, pa i
dublje u prošlost, jer se Bosanski ejalet sa slabljenjem Osmanskog carstva samo
povlačio u ranije, uglavnom srednjovjekovne granice. Ovdje se postavlja i pitanje
kontinuiteta i diskontinuiteta Bosne, odnosno Bosne i Hercegovine. Ovo pitanje,
koje je veoma popularno u historiografiji, neki historičari zloupotrebljavaju i ko-
riste kako bi dokazali da između srednjovjekovne i savremene Bosne nema nika-
kve veze. Pri tome se ne govori o prekidu kontinuiteta Srbije ili, na primjer, Hr-
vatske još 1102. godine. Državnopravni kontinuitet se, po mom mišljenju, shvaća
formalno, ne uzimajući u obzir ustaljene historijske granice, teritorij i stanovni-
štvo. Zar to nisu pravi nosioci kontinuiteta?
Treće, otvoreni neprijatelji Bosne i Hercegovine često govore da je ona vje-
štačka tvorevina, da su avnojske granice vještačke. Nisu vijećnici AVNOJ-a bili
tako neobaviješteni i nije im historija Bosne i Hercegovine bila nepoznata. Oni su
itekako vodili računa o historijskim granicama, oni nisu izmišljali nikakve nove
granice. Ako je Bosna i Hercegovina vještačka avnojska tvorevina onda, po toj lo-
gici, ona za one koji je negiraju i ne postoji prije 1943. godine. Odgovor na ove
tvrdnje i, zašto ne reći, laži je jednostavan. Bosna postoji i prije AVNOJ-a, stolje-
ćima unazad. Bez Bosne i Hercegovine kao centralne povezujuće zemlje, nije bila
moguća ni jedna Jugoslavija u prošlosti niti bilo kakva Jugoslavija u budućnosti.
Četvrto, Bosna i Hercegovina posjeduje neku nevidljivu unutrašnju snagu i
čvrstinu koja je došla do izražaja koncem 1918. godine, a posebno u periodu

18
Vidi opširnije: H. Kapidžić, Bosna i Hercegovina za vrijeme austrougarske vladavine, Sara-
jevo, 1968. godine; N. Šarac, Teme naše novije istorije, Sarajevo, 1981. godine, str. 62, 69; N.
Šehić, Bosna i Hercegovina 1918.-1925. godine, Sarajevo, 1991. godine, str. 24.-26.

1992-1995. godine. Kako smo već istakli, Srbija je u novembru 1918. godine na-
stojala svim mogućim sredstvima da ostvari velikosrpske pretenzije i, prije ujedi-
njenja, priključi Bosnu i Hercegovinu Srbiji. Na skupštinama održanim 25. odno-
sno 26. novembra 1918. godine Vojvodina i Crna Gora donijele su odluke o pri-
ključenju Srbiji, pa se posljedice takvih odluka i danas osjećaju. Bosanskoherce-
govački političari u to vrijeme, posebno iz reda srpskog naroda, pokazali su po-
trebnu trezvenost i realnost u tom historijskom trenutku pa, i pored činjenice da se
Srbija nalazila u pobjedničkom taboru, da je njena vojska već 6. novembra bila u
Sarajevu, da je u sastavu Narodnog vijeća i Narodne Vlade SHS za BiH bilo naj-
više Srba (Gligorije Jeftanović na čelu Narodnog vijeća, a Atanasije Šola na čelu
Narodne vlade) takva odluka nije donesena. Bosna i Hercegovina, ponavljam,
ulazi u sastav Kraljevine SHS ravnopravno sa ostalim južnoslovenskim zemlja-
ma. Bez Bosne i Hercegovine kao centralne zemlje, multietničkog sastava, nije
bila moguća ni FNRJ, pa je sasvim normalno da ona bude ravnopravna sa ostalim
susjednim zemljama i u disoluciji socijalističke Jugoslavije. Protivnicima Bosne i
Hercegovine na njihove neistine i laži treba se neprestano suprotstavljati nepobit-
nim činjenicama kako njihove laži ne bi postale istina.
19

Moje saopštenje završiću riječima britanskog historičara Noela Malkolma:
“Već 6 godina vodim rat protiv mita i propagande, rat protiv onih koji kažu da je
Bosna vještačka tvorevina i da je podijeljena drevnim etničkim mržnjama. Prije
dva dana pročitao sam knjigu nekadašnjeg komandanta UNPROFOR-a Majkla
Rouza. Mislim da je to najneupućenija i najarogantnija knjiga o Bosni ikada napi-
sana. Historičari znaju da je istina posve drugačija i da ova država ispunjava krite-
rije o državnosti više nego bilo koja zemlja bivše Jugoslavije, pa i više od bilo
koje druge zemlje na Balkanu”.
Autor
Profesor dr. Ibrahim Karabegović je emeritirani profesor novije historije na
Odsjeku za historiju Filozofskog fakulteta Univerziteta i penzionirani direktor In-
stituta za historiju u Sarajevu
Rezime rada:
U svom prilogu autor izlaže ustavno-pravne, političke i druge okolnosti u ko-
jima se Bosna i Hercegovina našla na kraju Prvog svjetskog rata u momnetu pada
Austro-ugarske monarhije. Analizira stavove raznih nacionalnih i socijalnih grupa
prema tom stanju i solucijama koje su se nudile Bosni i Hercegovini i ukazuje na
snage i načine kojima je došlo do odluke Narodnog vijeća da se Bosna i Herce-
govina priključi incijativi za stvaranje zajedničke države svih Južnih Slovena.

19
M. Bojić, Navedeno djelo, str. 161.

Advertisements

Single Post Navigation

Komentari su isključeni.

%d bloggers like this: